Döviz Piyasaları ve Vadeli İşlemler

DÖVİZ PİYASALARI VE VADELİ DÖVİZ İŞLEMLERİ

İşletmeler ister yerel ister çok uluslu olsun, uluslararası finansal piyasaları takip edip anlamak, değerlendirmek, analiz etmek durumundadırlar. Ulusal finansal faaliyetler ile uluslararası finansal faaliyetler arasındaki en temel farklılık işlemlerin tek bir para birimi yerine birden fazla para birimiyle yapılıyor olmasıdır. Döviz piyasalarının işleyişini bilmek uluslararası finansal yönetim açısından çok önemlidir. Bugün dünyada en büyük finansal piyasa döviz piyasalarıdır.

New York, Londra, Tokyo, Frankfurt, Zürich ve Paris en büyük döviz piyasaları arasında yer almaktadır. Yatırım, hedging, spekülasyon amaçlı yapılan döviz işlemlerinin gerçekleştiği döviz piyasaları 24 saat açıktır. Açılış Sidney ve Tokyo’da başlamakta, Hong Kong ve Singapur, Bahreyn ile devam edip ve Avrupa piyasalarına geçmektedir. Frankfurt, Zürih, Londra’dan sonra New York, Chicago piyasalarına ve ardından Los Angeles ve San Francisco piyasaları ile döngü devam etmektedir.

Döviz Piyasaları

Döviz piyasası, yabancı paraların alınıp satıldığı ya da bir ulusal paranın diğer bir ulusal paraya dönüştürüldüğü piyasalardır. Dış ticaret söz konusu olduğunda taraflar paralarının işlem gördüğü döviz piyasasını kullanmak zorunda kalmaktadırlar. Uluslararası finansal işlemler çeşitli paralarla yapılsa bile, sonuçta, her ülke kendi parasını almak istemektedir. Bu fonksiyonu da döviz piyasası yerine getirmektedir.

Döviz piyasalarında arz ve talep; bankaların, ithalat ve ihracatçıların, merkez bankaları gibi kurumların telekomünikasyon araçlarıyla kurdukları iletişimle karşılanmaktadır.

Döviz piyasaları örgütlenmiş piyasalar değildir. İşlemler, menkul kıymet borsalarında olduğu gibi belirli bir bina ve örgütsel yapıya sahip borsalarda gerçekleşmemektedir. İşlemler tezgâh üstü piyasalarda gerçekleştirilir. Tezgâh üstü (OTC=Over The Counter) piyasa, (organize olmamış piyasa, örgütlenmemiş piyasa), işlemlerin borsa dışında gerçekleştiği piyasalardır. Bu piyasada işlemler alıcı ile satıcı arasında faks, telefon veya bilgisayar ağı üzerinden gerçekleşir. Belirli kurallar ve fiziki bir yer bulunmayan bu piyasa türünde fiyatlar pazarlık yoluyla belirlenir. Türkiye’de, Kapalıçarşı efektif piyasası, serbest altın piyasası, Bankalararası TL, Repo, Tahvil ve döviz piyasaları ile serbest döviz piyasası da OTC’dir.

Döviz işlemleri müşterilerle bankalar veya bankaların kendi aralarında serbest piyasa kuralları içinde yürütülmektedir. Döviz piyasalarının birbirlerinden hızla etkilenmesi ve arbitraj olanaklarının varlığı, çapraz kurlarda ortaya çıkabilecek sapmaların hızla düzeltilmesine olanak sağlamaktadır. Döviz piyasaları tam rekabet piyasaları koşullarına en yakın piyasa özelliği göstermektedir. Çok sayıda arz eden, çok sayıda talep edenin olması piyasaya giriş ve çıkışların serbest olması, piyasa hakkında bilgilere kolay ulaşılması nedeniyle döviz piyasaları evrenselleşmiş piyasalar olarak tanımlanmaktadır.

İşlem hacmi, dünya ticaret hacminin 50 katından fazladır. İşlemler ağırlık Amerikan doları, Euro ve Japon yeni üzerindedir.

Döviz kuru; bir ulusal paranın diğer bir ulusal parayla değişim oranıdır. Diğer bir değişle, döviz kuru bir ülke parasının bir birim yabancı ülke parasını satın alabilmek için gerekli olan tutarıdır. Avrupa döviz kuru; Bir birim yabancı para ile değiştirilebilen ulusal para miktarı, ABD döviz kuru; Bir birim ulusal paranın karşılığı olan yabancı para miktarı şeklinde tanımlanır. Örneğin Türkiye’de döviz kuru 18,50 TL denildiğinde; 1dolar için 18,50 TL. ödenmesi gerektiği belirtilmektedir. Kur; 1 TL’nin satın alabileceği dolar şeklinde belirlenecek olursa; o zaman 1 TL =1/ 18,50 $ şeklinde olacaktır.

Dünyada bulunan tüm döviz kurlarının çapraz kur halinde yazımı mümkündür. Dünyada en çok kullanılan para birimleriyle çapraz kur hesaplamaları çok fazla yapılır. Burada döviz cinsi olarak ilk akla gelen dolar olmaktadır. Bununla beraber dünyada en çok kullanılan para birimleri, dünya ticaret para birimleri rezervlerinde en çok bulunan para birimleridir. Bunlar ABD doları dışında euro ve Japon yeni olarak da bilinirler.

Forex, dünyanın en büyük ve en likit finans piyasası olarak kabul edilir ve bu piyasada başta ülke para birimleri olmak üzere altın, platin, gümüş gibi kıymetli madenler; pamuk, mısır, soya, kakao gibi zirai ürünler; alüminyum, bakır gibi metaller; petrol, doğalgaz gibi emtialar; hisse senetleri ve borsa endeksleri; CFD’ler (hisse senedi, tahvil, endeks veya emtia gibi varlıklara fiilen sahip olmadan sadece fiyat beklentilerinin alınıp satılmasını sağlayan türev araçlardır)dahil olmak üzere çok geniş yelpazede yer alan yatırım enstrümanları işlem görmektedir.

Belirli bir kur üzerinden değiştirilmesi düşünülen dövizlerin taahhüt edilmesiyle taahhüt edilen dövizlerin değişimi aynı zamanda oluyorsa spot ya da vadesiz döviz ticareti söz konusudur. Spot döviz ticaretinde taraflar döviz değişimi ile ilgili herhangi bir vade koşulu ileri sürmemektedir. Vadeli döviz işlemlerinde, anlaşma ile taahhüt edilen dövizlerin fiilen değiştirilmesi, taraflarca belirlenecek bir günde yapılmaktadır. Döviz kuru sözleşme yapıldığı zaman belirlenirken ödeme ve teslim vadeye kadar istenmemektedir. Döviz piyasasında işlemlerin büyük bir bölümü spot işlemlerden, küçük bir bölümü ise vadeli işlemlerden oluşmaktadır.

Vadeli döviz piyasalarında forward, futures, swaps ve opsiyonlar gibi araçlar kullanılmaktadır. Vadeli döviz piyasalarının temel fonksiyonu döviz riskine karşı korumaktır. Bu araçlar, dövizin bugünden belirlenmiş bir fiyat ve miktar üzerinden vade tarihindeki alımı veya satımını öngören sözleşmelerdir.

Döviz Piyasalarında Vadeli Döviz İşlemleriDöviz Piyasası ve Vadeli Döviz İşlemleri

Forward sözleşmeleri alıcı ve satıcıdan başka üçüncü bir taraf olmadan, alıcı ve satıcının istedikleri miktarda ve sürede yapılır. Forward sözleşmeleri özel amaca bağlı olarak düzenlendiği için organize piyasalar dışında işlem görürler. İşlemlerin yapıldığı yer genellikle bankalardır. Örneğin, kendini kur riskine karşı korumak isteyen bir işletme, bankası ile bir forward sözleşmesi yapar. Vade sonu bellidir, vadede gerçekleşecek işlemin fiyatı işlemin yapıldığı tarihte sabitlenmiştir. Yapıldığı gün itibariyle tarafları bağlayıcı bir anlaşma niteliği taşır ve vade sonuna kadar bekleme zorunluluğu vardır.

Futures döviz işlemleri forward döviz işlemlerine benzemektedir. Ancak futures döviz işlemleri borsalarda yapılmakta, döviz miktarı ve vade tarihleri itibariyle standart nitelikteki işlemlerdir. Bu sözleşmeler de alıcı ve satıcılar arasında bir borsa bulunur. Borsanın belirli bir yeri, binası ve çalışma ilkeleri vardır. İşlemler miktar ve tarih itibariyle standartlaştırıldığı için işlemlerde hız ve kolaylık sağlanmaktadır. Alıcı ve satıcılar her gün alım ya da satım emri vererek o günkü geçerli fiyat belirlenmektedir. Futures işlem sözleşmelerinde vade sonuna kadar bekleme zorunluluğu yoktur. Yatırımcı açmış olduğu pozisyonu vade bitiminden önce istediği an kapatabilir.

Opsiyon sözleşmesi, iki taraf arasında yapılan ve alıcıya, ödeyeceği belli bir tutar (opsiyon primi) karşılığında, belirli bir vadeye kadar (veya belirli bir vadede), bugünden belirlenen bir fiyat (kullanım fiyatı) üzerinden opsiyona dayanak teşkil eden dövizi satın alma veya satma hakkı tanıyan bir sözleşmedir. Opsiyon bir haktır, zorunluluk değildir. Opsiyon sözleşmeleri, döviz alış opsiyonu ya da döviz satış opsiyonu olmak üzere iki türde olur. Döviz alış opsiyonu; yabancı bir parayı belirli bir fiyattan önceden belirlenmiş sürede satın alma hakkı veren sözleşmelerdir. Opsiyon sözleşmesinde opsiyonu alan tarafın bu hakkı kesin olarak kullanma zorunluluğu bulunmamaktadır. İsterse bu hakkını kullanabilir istemezse kullanmayabilir.

Döviz satış opsiyonu ise; bir yabancı parayı sabit bir fiyattan belirli bir sürede satma hakkı veren bir sözleşmedir. Opsiyon piyasalarında bir yandan opsiyon alış ve satış sözleşmesi satıcıları, diğer taraftan bu sözleşmelerin alıcıları vardır. Opsiyonlar hem opsiyon borsalarında hem de tezgahüstü piyasalarda işlem görmektedir.

Tezgahüstü piyasalar genellikle bankalar tarafından oluşturulmaktadır. Bankalarca oluşturulan bu piyasaların en önemli özelliği, opsiyon talep eden müşterilerin döviz türü, döviz fiyatı ve vade gibi konulardaki isteklerine uygun opsiyon sözleşmelerin yazılabilmesidir. Büyük finansal merkezlerde ticaret ve yatırım bankaları müşterilerine opsiyon hizmeti sunmaktadırlar. Borsa İstanbul’da Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP), ABD’de Chicago Board of Trade (CBOT), Chicago Mercantile Exchange (CME) ve Inter Continental Exchange (ICE) gibi vadeli işlem ve opsiyon borsalarının işlem gördüğü piyasaları örnek olarak gösterebiliriz.

Opsiyon sözleşmeleri, uygulama şekline göre Avrupa ve ABD opsiyonu olarak ikiye ayrılır. Avrupa türü opsiyonlarda opsiyon hakkı sözleşme süresinin sonunda kullanılabilmektedir. ABD türü opsiyonlar da ise opsiyon hakkı, sözleşme süresince istendiği zaman kullanılabilmektedir. Opsiyon sözleşmelerinde opsiyonun hangi fiyattan uygulanacağını gösteren fiyata uygulama fiyatı denir.

Borsa opsiyon sözleşmelerinde; döviz türleri, uygulama fiyatları, en düşük işlem miktarlar› ve vade tarihleri standartlaştırılmıştır. VİOP’ta Pay Senedi, Pay Endeksi ve DolarTL Opsiyon ve Fiziki Teslimatlı DolarTL Opsiyon sözleşmeleri işlem görmektedir.

Swap sözleşmeleri, karşılıklı para birimlerinin değiştirilmesi olarak özetlenebilir. Swap işlemi, faiz ödemeleri ya da varlık değiş tokuşu için de kullanılır. Bu değiş tokuşu yapacak ülkelerin aralarında belli bir kontrat yapmasına ise swap anlaşması denir. Tarafların önceden anlaştıkları kurlarla, iki farklı döviz tutarını; işlemin yapıldığı tarihte takas ettikleri, işlemin vade tarihinde ise ilgili para birimlerini anlaştıkları oran ve şartlarda geri takas ettikleri işlemdir.

Swap anlaşmaları, iki şirketin ileride elde edeceği nakit akışlarının el değiştirmesi biçiminde oluşturulan kontratlardır. Küresel piyasalarda en fazla işlem gören türev kontratları swap kontratlarıdır. Tezgahüstü piyasalarda (OTC) en sık görülen swap kontratı faiz swapı kontratlarıdır.

Swap işlemleri sadece kur riskinden korunmada değil, spekülasyon, ödünç alma maliyetini düşürme, yatırım getirisini yükseltme gibi amaçlarla da kullanmaktadır.

Swap işlemleri özellikle döviz kurlarının hareketlendiği dönemlerde artar. Bu işlemler taraflar arasındaki sözleşmelerle yapılır. Sözleşmede, takas edilen unsurların değerleri, vade süresi, sözleşmenin koşulları vb. bilgiler yer alır. Tarafların onayladığı bu sözleşmeler ile değiş tokuş yapılır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir