faizsiz finans

FAİZSİZ FİNANSIN TÜRKİYE’DE YASAL ALTYAPISI

Faizsiz finans, İslam hukukuna uygun finansal işlemleri ve ürünleri kapsayan bir finans sistemidir ve son yıllarda Türkiye’de önemli bir büyüme göstermektedir. Yaklaşık kırk yıllık süreçte sistemin gelişmesi aşama aşama yapılan yapısal ve hukuksal düzenlemeleri de beraberinde getirmiştir. Bazen bu ilerleme yürütme tarafından destek gördüğünden hızlı olmuş bazen ise gelişim yavaşlamıştır. Bu yazımızda Türkiye’de faizsiz finansın işlevsel zemininde rol alan kurum ve düzenlemeleri aktaracağız.

FAİZSİZ FİNANS KOORDİNASYON KURULU (FFKK)

2015 yılında Başbakanlık tarafından yayınlanan 15/17 sayılı Genelge ile faizsiz finans sektörü hızla geliştirilmesi ve büyümesi hedeflenmiştir. Ayrıca 10. Kalkınma Planı ve 64’üncü Hükümet Programı’nda faizsiz finansın geliştirilmesi ve koordinasyonunun sağlanması amaçlanmıştır.

FFKK, Hazine Müsteşarlığı ile sekreterya ve kurumlar arasında koordinasyon faaliyetlerini yürütmektedir. Kurul dokuz kişiden oluşmaktadır. Beş kişi ile toplanabilen kurul kararlarını çoğunluk esasına göre almaktadır. Düzenlemede en az 4 kişi şartı bulunmaktadır (Akdemir, 2017). Bu husus eleştirilmekte olup, çoğunluğun değil çoğulculuğun, karar birliğinin olması önerilmektedir. FFKK, Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu bakanın liderliğinde toplanmaktadır. Kurul üyeleri arasında Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı, Maliye Bakanlığı Müsteşarı, Hazine Müsteşarı, TCMB Başkanı, BDDK Başkanı, SPK Başkanı, Borsa İstanbul Genel Müdürü, Türkiye Katılım Bankaları Birliği Başkanı, Katılım Sigortacılığı Derneği Başkanı yer alır.

Genelgede FFKK’nun yılda en az üç kez toplanacağı, gerektiğinde Kurul Başkanının talebi üzerine olağanüstü toplanabileceği belirtilmektedir. İlaveten meslek birlikleri, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları (STK) ve özel sektör temsilcileri davet edilebilmekte, alt kurul, komite ve çalışma gruplarında yer alabilmektedir.

Kurul tarafından alınan kararların takibi Hazine Müsteşarlığı tarafından yerine getirilmektedir.

Kurulun amacı faizsiz finans sisteminin daha hızlı ve sağlıklı geliştirilmesidir. İstanbul’un bir finans merkezine dönüştürülmesinde faizsiz finans ekosisteminin önemli katkı sunacağı beklenmektedir.

FAİZSİZ FİNANS KANUN TASLAĞI

BDDK, 2017 yılında faizsiz finans sektörü için önemli bir kanun taslağı hazırlamıştır. 26-27 Eylül 2017 tarihlerinde organize edilen Faizsiz Finans Kanun Taslağı Çalıştayı sektör için önemlidir. Kanun çalışmaları hâlâ devam etmekte olup Eylül 2019 tarihinde 30888 sayılı Resmî Gazete ‘de BDDK tarafından Faizsiz Bankacılık İlke ve Standartlarına Uyuma İlişkin tebliğ yayınlanmıştır.

BDDK, faizsiz finans sektörü için hazırladığı kanun taslağını 10. Kalkınma Planı’na göre hazırlamış ve uluslararası standartlara uygun olmasına özen göstermiştir. Taslak, İslami Finansal Hizmetler Kurulu (IFSB) ve İslami Finans Kuruluşları İçin Muhasebe ve Denetim Organizasyonu (AAOIFI) gibi uluslararası kurumlar tarafından belirlenen standartlar dikkate alınarak hazırlanmıştır.

İlaveten bu taslağın oluşturulmasında faizsiz finans konusunda piyasa derinliği olan Malezya, Bahreyn, Endonezya, BAE, Kuveyt gibi ülkelerin yasal düzenlemelerini, Lübnan, Pakistan ve İran gibi ülkelerin uygulamalarının incelendiği belirtilmiştir. Son olarak faizsiz finans üzerine yapılmış literatür taranarak akademik çalışmalardan faydalanıldığı ifade edilmiştir (Akdemir, 2017).

MERKEZİ DANIŞMA KURULU

Türkiye Katılım Bankaları Birliği, 22.02.2018 tarihinde BDDK kararı ile Merkezi Danışma Kurulunu oluşturmuştur. Bu kurul, katılım bankalarının şer’i danışma kurullarından seçilen temsilcilerden oluşmaktadır (BDDK, 2018).

Türkiye’de ise Danışma Kurulu olarak adlandırılan bu mekanizma Dünya’da Sharia Board olarak bilinen organizasyonel yapıdır. Bu yapı, katılım bankalarının faaliyetlerinin meşruluğuna yönelik fetva sürecini işletir (Dinç, 2016). Danışma kurulunun oluşumu, görev, çalışma usul ve esasları hakkında tebliğe göre katılım bankacılığı konusunda uluslararası kuruluşlarının yayınladığı standartlara uygun ilkeler koymak ve düzenlemeler yapmak, gerekli durumlarda uygulamadaki farklılıkları gidermek, değerlendirmeler yapmak, faizsiz finans hakkında görüş bildirmek, eğitimi amaçlı programlar düzenlemek, yayınlar yapmayı amaçlamaktadır.

Üye sayısı kırk yedi olan Danışma Kurulu’nun aldığı kararların bağlayıcı olması öngörülmüştür. Katılım Bankalarının ve diğer faizsiz finans kurumlarının İslâmi ilke ve esaslara uygun olarak faaliyet göstermelerini sağlamak amacıyla görev ve yetkileri net bir şekilde belirlenmiştir. Ayrıca kurulun bağımsızlığı önemsenmiş ve gerekli tedbirler alınmıştır.

FAİZSİZ FİNANS MUHASEBE STANDARTLARI

2005 yılında yayınlanan 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile ÖFK’lar katılım bankası statüsüne kavuşmuştur. Bu dönüşüm bu kurumların Türk Muhasebe Standartlarına uyum gereksinimini doğurmuştur. Türkiye’de konvansiyonel bankalar ile katılım bankaları yürürlükteki Bankacılık Kanunu ve mevzuatına tabi olarak faaliyet göstermektedir. Özü itibariyle faizsiz çalışma sistemini haiz katılım bankalarının aynı muhasebe standartlarına tabi olarak faaliyet göstermesi sıkıntılara yol açmaktadır.

2013 yılından itibaren, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu gereği Türkiye’deki bankaların finansal tabloları standart hale getirilmiş ve Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) ve Türkiye Muhasebe Standartları (TMS) uyumlu Tekdüzen Hesap Planı (THP) kullanmaları zorunluluğu getirilmiştir. Bu nedenle, Katılım Bankaları da konvansiyonel bankalar gibi benzer bir hesap planı kullanarak işlemlerini muhasebeleştirmek ve raporlamak zorundadır.

KGK, 21 Mayıs 2019’da faizsiz finans kurumları için 8 standarttan oluşan ilk “Faizsiz Finans Muhasebe Standartları’nı yayınlamıştır. Bu, faizsiz finans kurumlarının faaliyetlerini daha kolay ve uygun bir şekilde raporlamalarına imkân vermiştir. KGK, AAOIFI tarafından yayımlanan standartları inceler, Türkçe ‘ye çevirir, sorumlu kurul tarafından düzenlenir ve denetlenir. Sonrasında kurumun web sitesinde değerlendirmelere sunulur (Çemberlitaş, 2019) .

Düzenleme faizsiz finans kuruluşlarının zekât ve sadaka fonları ile karz fonlarının kaynaklarını ve kullanımlarını raporlamalarını zorunlu kılmıştır. Bu düzenlemenin etkileri KGK, BDDK ve TKBB tarafından takip edilmektedir. Türk bankacılık sektörü ve Türk katılım bankacılığı üzerindeki etkisi incelenmektedir (Kartal & Ay, 2019).

KGK Tarafından Yayınlanan Faizsiz Finans Muhasebe Standartları

FFMS 1FİNANSAL TABLOLARDA GENEL SUNUM VE AÇIKLAMA
FFMS 3MUDÂREBE FİNANSMANI
FFMS 4MÜŞÂREKE FİNANSMANI
FFMS 7SELEM VE ALT SELEM
FFMS 8İCÂRE VE İCÂRE MÜNTEHİYE BİTTEMLÎK
FFMS 9ZEKÂT
FFMS 10İSTİSNÂ VE ALT İSTİSNÂ
FFMS 14YATIRIM FONLARI
FFMS 16YABANCI PARA İŞLEMLERİ VE YURTDIŞINDAKİ İŞLETMELER
FFMS 18GELENEKSEL FİNANS KURULUŞLARI TARAFINDAN SUNULAN FAİZSİZ FİNANS HİZMETLERİ
FFMS 21VARLIKLARIN TRANSFERİNE İLİŞKİN AÇIKLAMALAR
FFMS 22BÖLÜMLERE GÖRE RAPORLAMA
FFMS 23KONSOLİDASYON
FFMS 24İŞTİRAKLERDEKİ YATIRIMLAR
FFMS 26GAYRİMENKUL YATIRIMLARI
FFMS 27YATIRIM HESAPLARI
FFMS 28MURÂBAHA VE DİĞER VADELİ SATIŞLAR
FFMS 30DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ, KREDİ ZARARLARI VE EKONOMİK AÇIDAN DEZAVANTAJLI TAAHHÜTLER
FFMS 31YATIRIM VEKÂLETİ (EI-VEKÂLE Bİ’L İSTİTHMAR)
FFMS 32İCÂRE
FFMS 33SUKUK, PAY VE BENZERİ ARAÇLARA YAPILAN YATIRIMLAR
FFMS 34SUKUK SAHİPLERİ İÇİN FİNANSAL RAPORLAMA
FFMS 35RİSK YEDEKLERİ
FFMS 36FAİZSİZ FİNANS MUHASEBE STANDARTLARININ İLK KEZ UYGULANMASI
FFMS 38VAAT, OPSİYON VE KORUNMA
FFMS T1KATILIM ESASLI FAALİYET GÖSTEREN SİGORTA VE BİREYSEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSAL TABLOLARINDA GENEL SUNUM VE AÇIKLAMA

Kaynak: KGK (Faizsiz Finans Standartları, 2023).

ŞER’İ KURULLAR

İslami finans kurumlarınca yapılan iş ve eylemler, İslami finans prensipleri, İslam hukukunun ve İslami ahlâkı ilkelerinin çizdiği çerçeve içinde yapılması gereklidir. Bu nedenle “şer’i yönetim” olarak bilinen ve İslami finansa özgü yönetim unsurlarının gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Şer’i yönetim sistemi, özel ve özgün bir yapı olarak şer’i kurul, iç ve dış şer’i denetim birimleri ve iç şer’i uyum birimi gibi ek birimlerden oluşmaktadır (Güney, 2015).

Şer’i uyumluluk süreçlerinin temel amacı, İslami finans kurumlarının ürün, hizmet ve uygulamalarının İslami ilke ve kurallara uygunluğunu sağlamaktır. Burada şer’i uyumsuzluk riski”ni (shariah non-compliance risk veya kısaca shariah risk) başka bir ifade ile operasyonel riski ortadan kaldırmak hedeflenir. İslami finansta İslami meşruluk (Shariah-compliance risk) riskini yönetmek ve etkili bir Şeriat yönetişim sisteminin kurulması hayati öneme sahiptir (Bhatti, 2019). Henüz dünyada meşruluk riskini ölçecek yöntem geliştirilmemiştir (Dinç, 2016). Operasyonel riskler nicelisel olarak tahminlemeye tabi tutulabilirken şer’i uyumsuzluk riskini hesaplamak üzere geliştirilmiş bir model bulunmamaktadır.

İç denetim faaliyetlerinin yasal bir zemine kavuşturulmasının ilk örneği Malezya’da 1983 yılında çıkarılan İslami Bankacılık Kanunu’nda görülmektedir. Malezya Merkez Bankası bağımsız bir mekanizma geliştirebilmek amacıyla Şeriat Yönetişim Çerçevesi oluşturmuş ve 2011 yılı itibariyle yürürlüğe almıştır. Çerçeveye göre denetimin amacı İslami finans kurumlarının uyum derecesini artırmak, bağımsız bir denetim, etkili bir iç kontrol sistemi ve objektif bir güvence sistemi kurmaktır (Ertugay vd., 2019).

Şeriata uyumsuzluk riski, operasyonel değerlendirmeler kapsamına girer ve “operasyonların, İslami Finansal Hizmetler Kurulu’nun (IIFS) Şeriat Kurulu tarafından onaylanan fetva, politikalar ve prosedürler uyarınca geçerli Şeriat kurallarına ve ilkelerine bağlı olarak yürütülmesini” sağlamakla ilgilidir. Balz, Şeriata uyumsuzluk riskini “İslami bir finansman işlemine, İslam hukukuna uymadığı gerekçesiyle itiraz edilmesi ihtimali” olarak tanımlar (Bälz, 2008). Akademisyenler Ginena ve Ahmed, Şeriat Riskini “Şeriat denetleme kurulu veya ilgili yargı alanındaki ilgili makam tarafından tespit edildiği şekliyle, İslami bir finans kuruluşunun Şeriat kurallarına uymama faaliyetleri sonucunda yaşayabileceği mali kayıp riski” olarak tanımlamaktadır (Ginena & Hamid, 2015). Şer’i uyumsuzluk riski, sözleşmeden doğan yükümlülüklere uyulmaması anlamına gelen ‘yasal risk’ ve yasa ve yönetmeliklere uyulmaması riski olan ‘uyma riski’ ile de sonuçlanabilir (Bhatti, 2019).

Şer’i risk, Islamic Financial Services Board (IFSB) tarafından bir operasyonel risk olarak tanımlanmış ve etkili bir şer’i yönetim sistemiyle kontrol altında tutulabilecek bir risk olarak kabul edilmiştir (Bhatti, 2019). Bu risk, farklı fetva kararları, İslami finansal ürünlerin standartların dışındaki uygulamaları ve İslam hukukuna aykırı işlemler gibi nedenlerden kaynaklanır ve ciddi mali kayıplara ve kurumların itibarını zedeleyebilecek niteliktedir.

Şer’i danışma kurulları ayrıca, İslami finans kuruluşlarının faaliyetlerinin Şeriat kurallarına uygunluğunu teyit etmekte, faizsiz finans ürün ve hizmetlerinin Şeriat kurallarına uygunluğunun garanti altına alınmasını sağlamaktadır. Ayrıca, kuruluşların yapacakları İslami finans işlemlerinin Şeriat hukukuna uygunluğunun değerlendirilmesi de Şer’i danışma kurulları tarafından gerçekleştirilmektedir (Türker, 2010).

Şer’i kurulları üçe ayırmak mümkündür:

a. Uluslararası Düzeydeki Şer’i Kurullar: Bu kurullar genellikle AAOIFI ve İslam Kalkınma Bankası (IDB) gibi uluslararası kuruluşların bünyelerinde yer alan bağımsız şer’i kurullarını ifade eder.

b. Ulusal Düzeydeki (Merkezi) Şer’i Kurullar: Bir ülkenin en üst yetkili şer’i kurullarıdır. Malezya, Endonezya, Brunei, Pakistan, Sudan ve İran, merkez bankasında veya ulusal denetim ve düzenleme otoritesi düzeyinde şer’i kurulu bulunan ülkelerdir. İran dışındaki bu ülkelerde, ayrıca bütün İslami finans kurumlarının kendi şer’i kurulunun bulunması da zorunludur. Ulusal düzeydeki şer’i kurullar, iş ve işlemlere verilen fetvaların bağlayıcı olması ve standartlaşması konusunda önemli role sahiptirler.

c. İslami Finans Kurumları Düzeyinde Şer’i Kurullar: Kuruluşlar tarafından oluşturulan şer’i kurullar, kurumların İslam hukukuna uygun olarak faaliyet görmelerini sağlamak için belirlenmiştir. Kuruluş sözleşmelerinde belirlenen şekilde oluşturulması gereken şer’i kurullar, ürün geliştirme, şer’i meselelerin denetimi, uygunluk raporu hazırlama, hisse, senet, sukuk gibi araçların İslam hukukuna uygun olmasını denetleme, zekât hesaplama gibi birçok sorumluluk üstlenmektedir (Güney, 2015).

KAYNAKÇA

Kettell, B. (2011). Introduction to Islamic Banking and Finance. A John Wiley and Sons, Ltd.

Mevzuat ve Standartlar. (2023). Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi. https://www.cbfo.gov.tr/mevzuat-ve-standartlar

Ouendi, L. (2015). La Finance İslamique Face Aux Défis de la Globalisation Financière. Yüksek Lisans Tezi, Université Mouloud Mammeri de Tizi-Ouzou.

TKBB. (2023). Tarihsel Süreç. TKBB. https://tkbb.org.tr/sayfa/detay/hakkimizda/tarihce-856934

Kartal, M. T. ve Ay, H. (2019). Türkiye’de Faizsiz Finans Kuruluşları Açısından Bir Dönüm Noktası: Faizsiz Finans Muhasebe Standartları Üzerine Bir İnceleme. Journal of iİnternational Banking Economy and Management Studies, 2(1), 77-102.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir