Homo İslamicus ve İslam Ekonomisinde Yansımaları

HOMO ISLAMICUS VE İSLAM EKONOMİSİNDE YANSIMALARI

ÖZET

Ekonomi bilimi değerlerden bağımsız değildir. Antik Yunan felsefesinde ahlâk ilminin üç temel alt başlığı etik, ekonomi ve politikadır. İslâm iktisadını da ahlâk ve din eksenli düşünmek gereklidir. İslâm iktisadı belirli normatif ve felsefi değerler üzerine inşa edilmiştir. Bu değerler, ekonomik bilginin kurgusuna dahil edilen belirli bir dünya görüşünden veya ontolojik perspektiften ileri gelmektedir. Ayrıca farklı dünya görüşleri sadece felsefi farklılıklar yaratmayabilir. Aynı zamanda farklı ekonomik yaklaşımlar; kavramsal, davranışsal ve politika farklılıkları da oluşturabilmiştir. İnsan doğası, onu ortaya koyan bilim adamlarının ahlaki değeri veya inancı ne olursa olsun, aslında değerlerden bağımsız bir kavram değildir. Homo Islamicus’ta İslam ahlâk ekonomisinin etik kodları üzerine kurulmuş insan tipini temsil eder. Bu çalışmada öncelikle klasik Batı ekonomi literatürünün kavramsallaştırdığı Homo Economicus ile Homo Islamicus karşılaştırılmıştır. Sonrasında Homo Islamicus’un gerçek İslam iktisadi hayatında ne kadar karşılık bulduğu aktarılmıştır. Son elli yıldır hızlı bir büyüme gösteren İslami bankacılık ve finans endüstrisinin İslam toplumlarının refaha erişmesinde gerçekten başarılı olamadığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Homo İslamicus, Homo Economicus, İslami Ekonomi, Etik, Ahlâk

GİRİŞ

İslam ekonomisi ve finans sektörü son elli yılda büyük bir hızla gelişim göstermiştir. Bu büyüme, bu ekonomi doktrini üzerine yayınlanmış literatürde de kendini göstermektedir (Güçlü ve Kılıç, 2020; Karasu, 2016; Tekbaş, 2013; Walkshäusl ve Lobe, 2012). Bu yeni ortaya çıkan disiplindeki tartışmanın genişliği ve derinliği, Choudhury’nin (2012) İslami sosyo-bilimsel aklın metodolojik dünya görüşü olarak Tevhidi metodolojisini tam olarak benimsemedeki başarısızlığına ilişkin eleştirisine rağmen, bu entelektüel alandaki ilerleme övgüye değerdir. Bu aynı zamanda 1970’lerin başında kıvılcımlanan bilginin İslamileştirilmesi olarak adlandırılan entelektüel devrimin etkisinin göstergesidir (Barom vd., 2013). Bilginin İslamileştirilmesinin kırk yıllık ömrü boyunca, İslami sosyo-ekonomik düzen önermesinin çok sayıda savunucusu ve muhalifi, karşılaştırmalı ekonomik söylemleri zenginleştirmişlerdir.

Bu sistemin yapısının sağlam olmasına rağmen, gerçek zorluğun, kabul edilen değerler, normlar ve güdülerin sistematize ettiği hem resmî hem de gayri resmî kurumları ve çalışma kurallarını detaylandırmak olduğu inkâr edilemez. En önemlisi, Homo Islamicus davranışına ilişkin varsayımların geçerliliği, İslami ekonomik sistemini diğer ekonomi sistemlerden farklı kılan tüketim, üretim ve dağıtım mekanizmalarındaki kalıplara ilişkin varsayımlara güvenilirlik kazandırmaktadır (Omar Farooq, 2015).

İslâm iktisadı ve finansı, insanların bilinçlenmesi ve bu fikirleri hayata geçirmesi yoluyla kurulabilir. İslâmi finans, ekonomik ve manevi yönden müreffehliği hedefler ve sermayenin emeğe üstün olmamasını, riskin paylaşılmasını, kaynakların etkin tahsisini ve sosyal ve ekonomik kalkınmayı amaçlar. Bunun gerçekleşebilmesi ise Homo Islamicus’un özüne dönmesi ile mümkündür. İslâmî finans aynı zamanda insani finans demektir (Korkut, 2020).

Literatür incelendiğinde gerek klasik gerekse neoklasik ekonominin en temel öğesi olan Homo Economicus, iktisadi yaşamda rasyonel davranan varlık olarak görülse de (Akyıldız, 2008; Omar Farooq, 2011; Ryan, 2003) insan her zaman rasyonel bir varlık değildir. İşte bu nokta da İslam iktisatçıları ve araştırmacıları Homo Islamicus’u ileri sürerler ve insan olmanın kendinden menkul özellikleriyle iktisadi hayattaki davranış kalıplarını, Homo Islamicus’u ve olması gereken özelliklerini ve farklılıklarını ortaya koyarlar (Dilek vd., 2017; Fauzi vd., 2022; Hosseini, 1992; Yenice, 2020). Bu çalışmada Müslüman toplumların ne ölçüde İslam’a uygun bir insan profili çizdikleri ve gerçekte işleyen İslam ekonomileri ne kadar diğergam, risk paylaşımında ne kadar istekli ve tevhidi anlayışı ne kadar önemsedikleri ve kurumsallaştırdıkları ortaya konarak literatüre katkı sunulması amaçlanmıştır.

Çalışmanın birinci bölümünde literatür incelenmiş, daha sonra ana akım iki kavram üzerinde durulmuş ve sonrasında Homo Islamicus’un İslam ekonomilerinde yansımaları anlatılmaya çalışılmıştır.

  1. LİTERATÜR TARAMASI

Yapılan çalışmalar incelendiğinde Homo Islamicus kavramının daha çok felsefi ve ahlaki boyutları ile ele alındığı görülmektedir. Bu yaklaşım, İslam ekonomisinin ahlaki değerler temelli bir doktrin olmasından kaynaklanır. Literatürde, Homo Islamicus’un kapitalist anlayıştaki karşılığı olan Homo Economicus ile karşılaştırıldığı çalışmalara oldukça sık rastlanılmaktadır. Bu çalışmalarda her iki insan tipinin özellikler ve olması gerekenleri felsefi ve ahlaki boyutta karşılaştırılmıştır. Bunların yanında Homo Islamicus’un İslam Ekonomilerinde ne kadar yer tuttuğuna dair çalışmalar da bulunmaktadır. Çalışmamız bu çerçevede oluşturulmuş, gerçek dünyadaki durumu analiz edilmeye çalışılmıştır.

Tablo 1. İslam Ekonomisi ve Homo Islamicus Üzerine Yapılan Çalışmalar

SIRAYAZARÇALIŞMA KONUSU
1Shams, 2004Çalışmada, İslami iktisat kavramının eleştirel bir değerlendirmesi sunulmaktadır. İslam ekonomisinin faizsiz bir sistem olarak işleyişi ve ekonomideki ahlâki değerlerin geçerliliğinin incelenmesi olarak iki farklı yorumu tartışılmaktadır. Bu yorumların hiçbirinin İslam ekonomisi için kabul edilebilir bir temel oluşturmaya yardımcı olamayacağı gösterilmeye çalışılmıştır.
2Choudhury ve Hussain, 2005Bu makale, Tanrı’nın birliği (Tevhid) teolojik paradigması çerçevesinde para, finans ve reel ekonomi bağlantıları bağlamında bir temel oluşturmayı amaçlamıştır. Makale, konusunu argüman ve analizle birleştirmektedir. İslami finansman yöntemleriyle finansal kaynakları reel ekonomiye doğrudan seferber etme, kârlılık ve istikrar konusunda İslami bankaların işleyişlerinin tartışılması gerektiği belirtilmektedir.
3Akyıldız, 2008“Homo Economicus” tanımı, insan davranışını tam olarak açıklamaz ve bu nedenle, “sınırlı rasyonel davranış” modelleri oluşturulmaya çalışılır. White, Dewey ve Kant’ın ahlak felsefelerini kullanarak “Homo Economicus” kavramına yeni bir yorum getirmeye çalışır. Hayek ise, insanı irrasyonel olarak görür ve rasyonaliteyi rekabet sürecine bağlar. Bu yaklaşımlar hem “Homo Economicus”in hem de alternatif rasyonel davranış modellerinin yetersiz olduğunu göstermektedir.
4Omar Farooq, 2011Bu makale, Homo Islamicus’un Homo Economicus’tan önemli ölçüde farklı olup olmadığını incelemektedir. Hem Homo Economicus hem de Homo Islamicus bağlamında kişisel çıkar ilişkisine odaklanmaktadır.
5Rudnyckyj, 2011Bu çalışmada, İslami kapitalizmin özellikleri incelenmektedir. Geleneksel finans ve neoliberalizmin ekonomik rasyonalitesi ile İslami finans arasındaki sınırlar araştırılmaktadır. İslami finansla ilgili farklı yaklaşımlar dikkate alınarak, konvansiyonel ekonomik rasyonalitenin İslami finansla nasıl genişletilebileceği sorgulanmaktadır. İki farklı insan tasarımı olan Homo Economicus ve Homo Islamicus arasındaki karşıtlığın yararlı olacağı savunulmaktadır.
6Shinsuke, 2012Bu makale, teori ve pratik arasındaki ikilemin, İslam ekonomisi idealini hedefleyen ve erken aşamada elde edilen mudâraba konsensüsüne bağlı olan istek odaklı ekol ile gerçeklik odaklı İslami finansın ekonomik fizibilitesine önem veren ve mevcut ticari İslami finans uygulamasını kabul eden ekol olarak ikiye bölünmenin olduğunu ve her iki grubun ribânın tanımına ilişkin argümanlarında ortak bir zemini paylaştığını göstermektedir. İslam iktisadının temel çerçevesi sağlam olmasına rağmen bu çerçevenin dışına taşma girişimleri bulunduğu ifade edilmektedir.
7Asutay, 2015Bu çalışmanın amacı, İslami bankalar ve finansal kurumların sosyal başarısızlıklarını incelemek ve bu başarısızlığın nedenlerini belirlemektir. İslami bankaların ve finansal kurumların sosyal başarısızlıklarını azaltmak için İslami sosyal bankacılık, İslami mikro-finans, vakıflar sistemi, İslami rehin sandığı ve zekât fonu gibi bankacılık dışı finansal kurumları önermektedir.
8Omar Farooq, 2015Makale, Homo Islamicus’un İslam ekonomisinin temel dayanağı olduğu varsayılan konumuna rağmen, Homo Economicus’un Homo Islamicus’a baskın geldiğini belirtmektedir. İslami ekonomik sistem kavramını daha fazla içselleştirmek Homo Islamicus’un hakimiyetini gerçekleştirmek için şeriata dayalı bir değerler aşılama politikasının formüle edilmesi gerektiği öne sürülmektedir. Önerilen bu politikanın kapsayıcı ve bütünsel doğası nedeniyle, bireylerin, firmaların ve devlet kurumlarının operasyonları, Homo Islamicus’un beklenen davranışını mevcut durumdan daha iyi yansıtma eğiliminde olmalıdır. Politikanın başarısı, sosyal bütünleşme ve uyumun geliştirilmesini içermelidir.
9Cantekin, 2015Bu çalışma, neoliberal toplum anlayışının dayandığı eğitim anlayışını eleştirel bir biçimde ele almakta ve küreselleşme sürecinde Türkiye’deki etkilerini değerlendirmektedir. Çalışma, “Homo Economicus”un varsayımlarını ve özelliklerini Türk-İslam ve Batı medeniyeti farkları açısından inceleyerek, bu modelin Türk Eğitim Sistemi için uyumsuz olduğunu savunmaktadır.
10Bilgin, 2017Makalede, Homo Economicus’un tüketim odaklı bir anlayışı olduğu ve bu anlayışın insanı ahlaktan yoksun bir duruma getirdiği belirtilmektedir. İslâm ise, kural ve değerlere bağlı kalarak bu durumun değişebileceği ölçüler koymakta ve bireylerin ve devletlerin kalkınması için uymaları gereken kuralları sunmaktadır.
11Dilek vd., 2017Bu çalışmada, iktisat bilimi tarafından kullanılan “Homo Economicus” modeli İslam toplumlarındaki insanların davranışlarına uymadığı ve İslâm toplumlarında bireyin toplum çıkarını kendi çıkarının üstünde gözetmesi gerektiği belirtilmiştir. İslâm toplumlarındaki insan anlayışı olan “Homo Islamicus” ve İslam toplumları için kurulacak İslami iktisat teorisinde kullanılması gereken İslami insan özellikleri incelenmiştir.
12Cengiz, 2019Bu çalışmada, Jeremy Bentham’ın fayda, zevk ve acı kavramlarının anlaşılması, fayda ilkesine nasıl ulaşıldığı, mutluluk terazisinin nasıl kullanılacağı ve onun ahlâk temelli bilimsel bir çalışma girişiminin mümkün olup olmadığı sorgulanmaktadır. Faydacı Homo Economicus’un özelliklerinin ortaya konması amaçlanmaktadır.
13Orhan, 2019Makalede, İslami toplumlar için alternatif bir insan modeli olarak sunulan “Homo Islamicus” kavramının bütüncül ve bilişsel yaklaşımla ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu model, insanı, insana özgü unsurları, düşünsel analiz yapabilme yeteneği gibi bilişsel süreçleri içeren bir varlık haline getirir ve iktisat bilimi bilişsel bir bilim dalı olarak kabul edildiğinde bu modelin iktisadi davranışların özü haline geleceği belirtilmektedir. Bu çalışmada, “Homo Islamicus” kavramı, “Homo Economicus” kavramının ahlaki eksikliklerini ve bilişsel yetersizliklerini ortadan kaldırmak amacıyla ele alınmıştır.
14Yenice, 2020Bu çalışma, modern İslam iktisadı düşünürlerinin insan odaklı yaklaşımını, bilgi, rasyonalite, objektivite ve fayda/kâr gibi dört kavram üzerinden değerlendirmektedir. Ana amaç, İslam iktisadındaki insan tasarımları arasındaki farklılıkları göstermektir. İnsana yönelik düşünceler sunulmakta ve kavramlar çerçevesinde karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılmaktadır.
15Korkut, 2020İslâm iktisadı ve kapitalizm arasındaki farklar ve İslâm iktisadının kapitalist sistemin yol açtığı sorunlara verdiği çözümler karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır.
16Fauzi vd., 2022Bu çalışma, Homo Islamicus fikrinin varsayımlarını, Homo Economicus’un yeterince tanımlayamadığı birçok tercih değişikliğine uğrayan, ahlak anlayışını önemsemeyen ve kişisel çıkarı amaç edinen modern toplum davranışı bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, veri analiz aracı olarak İçerik Analizini kullanan bir literatür çalışması (Libarary Research) kullanmıştır.
  1. HOMO ECONOMICUS VE HOMO ISLAMICUS

İslam ekonomisi ahlaki değerlere dayanır ve toplum çıkarının Müslüman birey tercihlerinden daha önemli olduğu düşüncesi ile şekillenir. Bu yüzden, İslam’ın toplumsal ve dini normları Müslüman bireyin iktisadi davranışlarını belirler. Homo Islamicus, bencil olmayan ve değerlerine öncelik veren bir bireydir, Homo Economicus ise sadece kendi çıkarlarına odaklanan bireydir (Cünedioğlu, 2010). İslam ekonomisi ve klasik ekonomi arasındaki fark bencillik, ihtiyaçların karşılanması ve helal-haram ayrımıdır (Dilek vd., 2017).

Homo Economicus teorisi ve kavramı, felsefi bir boyuta sahip olduğu için uzun tartışmaların konusudur. Bu kavram, çoğu iktisatçının kabul ettiği bireysel fayda fonksiyonu ile yakından ilişkilidir. Faydacılık, bireyin doyumunu en üst düzeye çıkarma eğilimi ile açıklanabilmektedir. Homo Economicus’un bireysel tercihleri mantıksal ve rasyonel özellikler göstermektedir. Buradaki sorunsal, maddi nesnelerin faydayı nasıl ortaya koyabileceği veya bu eğilimin, psikolojik bakış açısı ve içerdiği zihinsel yönler ile bireysel özelliklerde tezahür edip etmediğidir (Davis, 2012). Jeremy Bentham, hukuk ve ahlâkı bilimsel bir temel üzerinde inşa etmeye çalışırken faydayı bireye en çok mutluluk veren veya çok sayıda insana çok mutluluk veren şey olarak tasvir etmiştir (Cengiz, 2019). Bentham’a göre hazzın varlığı ve acının yokluğu mutlulukta esas iki koşuldur. Fayda gerçekleştiğinde birey bundan zevk alacak, gerçekleşmediğinde ise elem ve acı duyacaktır. Faydacılıkta, doğru davranış, doğru karakter ve doğru kanunun amacı faydayı azami seviyeye çıkarmaktır. Tek ve öncü ilkesi en büyük mutluluk ilkesidir. Bentham, haz ve acıyı maddi şeyler olarak ele almış ve bunlara ölçülebilirlik atfetmiştir. Homo Economicus profili de Bentham’ın fayda görüşlerinden esinlenmektedir (Kartal, 2016). Faydacılıkta yer alan ahlâk anlayışında, erdem, yarar sağlayan hareketlere bağlanmakta ve bireylerin mutluluğunu temel almaktadır. Sürekli mutluluk dürtüsüyle hareket eden birey, duygulardan arınmış fayda-maliyet analiziyle kararlar alır. Bu birey faydasını en çoklamaya çalışan, kararlarında rasyonel olan ve bencil davranan bireydir. Hedonist Homo Economicus, İslam ekonomisinde yerini “altruist” veya “diğergam” homo-islamicus kavramına bırakır. İslâm’daki insan modeli diğergamlığı (alturizm) içermektedir. İslam iyiyi emredip kötüyü yasaklar ve bu ana düşünceden hareketle birey hem kendisi hem de içinde yer aldığı toplumun faydasını gözetir ve bunun hazzını manevi olarak duymayı içselleştirir (Kartal, 2016).

Homo Economicus, bu dünyada başarılı olan öbür dünyada da başarılı olur fikri ile şekillenen bir insan tipidir. Tam rekabetçi bir toplum yapısını önceleyen kapitalist görüş günümüzdeki finansal sistemin de temelini oluşturur. Mevcut finansal sistemin dayanmış olduğu iktisat altyapısı modern kapitalizmin bir uzantısıdır. Tabakoğlu’na (2012) göre kapitalizm, Protestanlık ile dini bir nitelik kazanmış olup bir bilim değil ideolojiler yumağıdır. Kapitalist sistem, insanları sadece kendi çıkarlarını maksimize etmek için her türlü değerden yoksun bir varlık olarak tanımlar. Kapitalist yaşam tarzı ise maddi kazançlara çok fazla değer verir ve bu, doğal kaynaklar, ormanların yok olması, çevre kirliliği ve ekolojik dengesizliklere yol açabilir. Kapitalist düşünce, iktisadi olayları birey davranışından hareketle genelleme yaparak toplumsal davranışa ulaşır. Bu düşünce, teknolojik, toplumsal ve kültürel değişimlerin yaşandığı zamanlarda, gerçek insan davranışının pek akılcı olmayacağını ve bir insan varsayımı kullanarak iktisadi meseleleri daha iyi açıklayabileceğini savunur. Aynı zamanda, gözlemlere dayanarak, karar alma süreçlerinin de akılcılık ilkesine uymadığını savunur. İnsan, tek tip davranışa indirgenemez ve kendine özgü kişilik ve hayat tarzları ile davranışlarını belirleyebilmektedir (Akyıldız, 2008). İslam ekonomisi ise, insanı ekonomik bir varlık olarak değil, toplumsal-manevi bir varlık olarak görür ve adaletli davranmayı, israf, savurganlık ve gösterişten kaçınmayı öngörür (Kartal, 2016).

İslami anlayışta insanın maddi zenginliğe değil, kurtuluşa ermeyi amaçladığını ve bu kavramın ruhsal, kültürel, siyasal, sosyal ve ekonomik boyutları içerdiği kabul edilir. İslami anlayışta birey, kazanç sağlamaya özgür ama aynı zamanda sosyal ve kültürel ilerleme için ekonomik bağımsızlık ve özgürlükle sağlanan bir çevre koşullarında bir bireydir. Toplumlar da sadece ekonomik tabanlı değil, kültürel ve sosyal ilerlemeye dayalı olarak da tanımlanır. İslami anlayışta insan sadece bir Homo Economicus olamaz ve toplum olaylarının altyapısı sadece ekonomik değildir.

Homo Economicus’un bireysel tercihlerin de insanı etkileyen, tarihi, kültürel, dini ve toplumsal olguların hiç dikkate alınmadığı görülür (Demiröz, 2017). İslami anlayışta, insan ve toplumun nihai amacı maddi zenginliğe erişmek değil kurtuluşa ermektir. Dünyada esenlik, ahirette Allah’ın rızasını kazanma olarak ifade edilebilen bu kavram ruhani, kültürel, siyasal, sosyal ve ekonomik bir kapsamı ifade eder. Burada birey, kazanç sağlamak amacıyla isteklerinde özgür, politik ve sosyal yaşamda katılımcı, kültürel ve ruhsal gelişim fırsatına sahip bir bireydir. Toplumsal düzeyde ise kültürel ve sosyal ilerleme için ekonomik bağımsızlık ve özgürlükle sağlıklı bir çevre koşullarında bir toplumu kasteder. Toplum olaylarının altyapısını ekonomi teşkil etmez ve insan da sadece bir Homo Economicus olamaz.

İslam ekonomisinde, insan servet edinmekte serbesttir ancak bu hakkını İslam’ın belirlediği ahlaki ilkelere uygun kullanması gerekir. İslam ekonomisi rekabeti değil, kaynakların düzenli kullanımını ve insan ihtiyaçlarının yeterli karşılanmasını esas alır (Cünedioğlu, 2010). İslam, doğal kaynakların korunmasını öncelikli kılar ve insanların kaynakları ahlaki olarak kullanmasına özen gösterir. İslam ekonomisinde inançlı insanlar, tasarruf yaparken, para kazanırken ve diğer iktisadi kararları verirken helal yolları tercih etmeli ve haram yollardan uzak durmalıdır (Dilek vd., 2017). İslami birey, tüketiminde de helal-haram ayrımı yapar. Homo Islamicus birey, İslami finans alanında tercih yaparken Homo Economicus birey gibi değil, ahlaki ilkelere göre davranır.

  1. İSLAM EKONOMİSİNDE PARADOKSLAR

Homo Economicus ne kadar kapitalist ekonomik düzenin dayanak noktası olarak resmileştiriliyorsa, Homo Islamicus da İslami ekonomik sistemin dayanak noktasıdır (Hosseini, 1992). İslam iktisatçıları Homo Economicus yerine Homo Islamicus’u koyarak müreffeh İslam toplumunun gerçekleşmesi için lazım gelen insan profilini çizmişlerdir. Burada akla şöyle bir soru gelmektedir: Müslüman toplumlar Homo Islamicus ile kurgulanan insan profiline uygun bir görüntü çizebiliyorlar mı? Başka bir değişle, gerçekte işleyen İslam ekonomileri ne kadar diğergam, risk paylaşımında ne kadar istekli, tevhidi anlayışı ne kadar önemsiyor ve kurumsallaştırıyor? Bu bölümde bu sorulara cevap bulmaya çalışılacaktır.

İslami bankacılık ve finans endüstrisi 1975 yılından sonra sadece Ortadoğu’da değil, Londra, New York, Paris, Roma ve Lüksemburg gibi finans merkezlerinde varlıklarını çok hızlı bir şekilde artırmıştır. Yaşanan global krizlerde konvansiyonel finans sistemine nazaran daha iyi bir performans sergilemişlerdir (Ho vd., 2014; Jawadi vd., 2014; Seçme vd., 2016). Bu başarı birçok araştırmanın, makalenin ve konferansın konusu olmuştur. Bu büyüme zemininde yer alan esneklik, sistemin bir kusuru olarak tartışılmış ve tartışılmaya devam edilmektedir (Asutay, 2015). İslam ahlak ekonomisi normları, toplumun iktisadi kalkınmasında gerekli fon ve finansmanın ahlak ve değerler çerçevesinde oluşturulup ticarete kanalize edilmesini öngörmektedir.

Batı ekonomi dünyasının en önemli sorunlarından bir olan finansallaşma, bir ülkenin finans sektörünün genel ekonomisine göre büyüklüğü ve öneminin artmasıdır. Kısa vadeli kârlara odaklanan finans sektörü, Amerika Birleşik Devletleri’nde imalat sektörünün gerilemesinde önemli bir rol oynamıştır. Bununla birlikte, menkul kıymetleştirme ile satılan finansal araçların tutarında ve çeşitliliğinde büyük bir artışa neden olmuştur. Finansallaşma, Bretton Woods sisteminin çöküşü ve neoliberalizmin yükselişiyle başlamıştır. İslami bankacılık ve finans endüstrisinin bu rüzgâra kapıldığını söylemek yadsınamaz bir gerçekliktir. Özellikle petrol zengini İslam ülkelerinde finansallaşma önemli boyutlara ulaşmıştır. İslam ekonomisinde sermaye terakümünün ticaret üzerinden yapılması esastır. Ahlakilik sadece faizin yasaklanması değildir. Dolayısıyla İslam ahlâk iktisadı, İslam bankacılığı ve finansını sadece kurallarla (fıkıh) değil özünü oluşturan İslam’ın ahlaki değerleriyle şekillenmiş bir finans ekosistemi oluşturmalıdır.

İslami Finans, risk paylaşımına, emek-sermaye ortaklığına ve kar-zarar ortaklığı kontratlarına özel önem vermektedir. Kalkınma hedeflerine odaklanmış olduğundan pazarın değil toplumun gelişimi ve kalkınması için finansman araçlarının kullanımı amaçlanır. Oysa bütün dünyada kullandırılan İslami fonların ağırlığını murabaha yöntemli plase edilen fonlar olduğu görülmektedir. Mudâraba, muşâraka gibi iş ortaklığı temelli finansman düzeyi oldukça cılızdır (Vural ve Kuzulu, 2019). Bunun en temel nedeni sermayedarın en kısa ve en garanti yoldan kâr elde etme istediğidir. Ne yazık ki gerçekçilik, İslami olsun ya da olmasın herhangi bir ekonomik düzen için kilit başarı faktörüdür.

İslam bankacılığı ve finansı değer, ahlâk ve normları temel almasından dolayı prensip temellidir. Etik yatırıma yakındır ve fon sağlama ve yatırımda ahlakilik faiz yasağının ötesinde önem arz etmektedir. Bu bağlamda, Müslüman toplumların kalkınmasına yönelik ihtiyaçlarının giderilmesi amacıyla İslami sosyal bankacılık, İslami mikro-finans, vakıflar sistemi, İslami rehin sandığı ve zekât fonu örneklerinde olduğu gibi bankacılık dışı finansal kurumlar şeklinde üçüncü bir kurumsal gelişim yeterince geliştirilememiştir. İslam bankacılığı ve finansının sosyal başarısızlığını ikna edici bir şekilde ortaya koyan Asutay, risk transferi veya borca dayalı enstrümanların tercih edilmesinin, İslam bankacılığı ve finansının kurucularının çizdiği ve önemli bir sosyal etkiye yol açtığını düşündüğü yanlış bir uygulama olduğunu öne sürmektedir (Asutay, 2015). Burada anlatılmak istenen, İslami bankacıların ve şeriat danışma kurulu üyelerinin, ilgili finans kuruluşlarının hissedarlarına daha kısa bir süre içinde daha yüksek temettüler sunmak için daha pragmatik bir yaklaşıma bel bağlamalarıdır. Ne yazık ki, bu kısa yol uygulaması, özellikle önemli olan tarım ve imalat gibi reel ekonomik sektörlerde uzun vadeli finansman ve kalkınma finansmanı yerine yapılmaktadır. Paydaşların sosyal refahı ile İslami bankaların finansal verimliliği arasındaki mevcut tamamlayıcı ilişkiler çerçevesi, Tevhidi paradigmasına dayalı bir ekonominin gerçekleştirilmesinde bir başka engel olarak işlev görmektedir (Choudhury ve Hussain, 2005).

Özellikle, 1970’lerde İslami finansın ticari uygulamasının ortaya çıkışı, İslam ekonomisi hakkındaki argümanlara güç vermiş ve disiplinin istek odaklı okul ve gerçeklik odaklı okul olarak iki gruba bölünmesine neden olmuştur (Shinsuke, 2012). İslam ekonomisini ilgilendiren tüm meseleler bu temel çerçeve kullanılarak tartışılmıştır. Teori ve pratik arasındaki gerilim, İslam ekonomisi idealini hedefleyen ve erken aşamada elde edilen mudâraba konsensüsüne bağlı olan istek odaklı ekol ile gerçeklik odaklı İslami finansın ekonomik fizibilitesine önem veren ve mevcut ticari İslami finans uygulamasını kabul eden ekol arasında süregelmiştir. İslam ekonomisi, İslami finans teori ve pratiğinde arzu ve gerçeklikle ilgili olarak her iki ekol arasındaki tartışmalarla geliştirilmiştir.

Farooq (2011), Homo Islamicus’un İslam bankacılığı ve finansı ekosisteminde yer almadığına dair görüş belirtmektedir. Bu görüşünü desteklemek için iki argüman ileri sürmektedir. Birincisi, paranın zaman değeri kavramının İslami bankacılık ürünlerinde yaygın olarak uygulandığını; oysa bazı İslam iktisatçıları Homo Islamicus’un bu kavramı tanımadığını öne sürmektedir. İkincisi, İslami finans kurumlarının, risk transferi yerine risk paylaşımına yönelik tercihlerini ifade etmekte yetersiz kaldıklarını ileri sürmektedir. Homo Islamicus’un risk transferinde güvenli bir yöntem olarak murabaha takıntısından etkilendiğini belirtmektedir. Ona göre bu, İslam ahlakının gerçek modern iş ortamına yansımadığının zımni bir itirafı, dolayısıyla söylem ile gerçeklik arasında önemli bir uçurumdur (Omar Farooq, 2011).

Choudhury ve Hussain (2005) kâr, emek ve sermaye paylaşımı modellerinin kaynakların toplam tahsisinde minimum düzeyde kaldığını belirtmekte sosyal krediler için de aynı şeyin söz konusu olduğunu ifade etmektedirler. Karz-ı Hasen (hayırsever kredi) boyutunun ihmal edilebilir düzeyde olduğu bildirilmektedir (Choudhury ve Hussain, 2005). Bu durum, İslami bankaların sosyal adalet, dengeli ekonomik kalkınma ve adil bir gelir ve zenginlik dağılımı gibi temel amaçlarına yönelik bariz ilgisizliği yansıtmaktadır.

Çoğunlukla risk paylaşım yöntemlerini kullanmak yerine aktif finansmanına yönelik krediler kanalize eden İslami finans piyasası 2022’de 3,6 trilyon dolar varlık büyüklüğü ile konvansiyonel sistemin sadece yaklaşık yüzde 1’i büyüklüğündedir.

Sermaye piyasalarında hisse senetleri İslami endekslerde yer alacak işletmeler öncelikle Şer’i olarak kabul edilen faaliyet alanlarına dahil olmaları gerekmektedir. Bu tip filtreleme işleme niteliksel tarama denmektedir. İkinci tarama, niceliksel tarama olarak ifade edebileceğimiz, belli finansal rasyoları ölçen taramalardır. Bu tarama ve filtreleme metodolojileri, endeks sağlayıcıları, ülkeler ve hatta bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Malezya, Endonezya gibi Müslümanların yoğun yaşadığı ülkelerde bu metodolojilerde daha ılımlı yaklaşımlar görülmekte iken Ortadoğu ve Körfez ülkelerinde biraz daha katı uygulamalar gözlenmektedir. Fakat bu esnemeler İslami sermaye piyasalarının gelişiminin önünü açmış görünmemektedir. Daha çok işletmeyi endekse dahil etme çabası olarak nitelenen bu tavizler tevhidi paradigmadan sapma olarak eleştiri konusu olabilmektedir.

Shams (2004) birçok İslam ülkesinin tarihsel gelişim çizgisi boyunca, özellikle sömürgecilik döneminin başlangıcından bu yana, Batılı yaşam kalıplarını, sınırsız istekleri tatmin eden ve kârı maksimize eden insan tipini kabul ettiklerini, bu nedenle, halihazırda var olan İslam ülkelerine atıfta bulunarak bir İslam ekonomisinin ampirik geçerliliğini incelemenin kolay olmadığını ifade etmektedir (Shams, 2004).

Omar Farooq (2015), İslam ekonomisinin, kapitalizmin güçlü yönlerini sosyalizmin güçlü yönleri ile birleştirerek zayıflıklarının üstesinden gelme olarak tasvir edilen eklektik bir görevin sonucu haline getirmeye yönelik tüm meşru girişimleri geçersiz kılacak kadar güçlü olmadığını düşünmektedir. İslami ekonomik sistem fikrini reddetmek yerine, bu asil hareketin ilerlemesindeki ana engelin tespit edilmesiyle fikrin desteklenmesini önermektedir. Homo Economicus’tan kopyalanan bu istenmeyen durum toplum refahını artırmakta zorlanan İslam ekonomilerinin temelinde yatan unsur olarak ifade edilmektedir. Müslüman toplumların ihtiyacı olan temelinde Tevhid’in olduğu Homo Islamicus profilidir. Dolayısıyla, Homo Islamicus’un Homo Economicus’u alt etmesiyle sonuçlanabilecek etkili bir yol mümkün olduğunda, İslami ekonomik düzenin paha biçilmez ahlaki unsurları nedeniyle bu olasılık daha fazla önemli hale gelmektedir. İslami ekonomik sistemin teorik yapısı ile Müslüman toplumlardaki gerçek faaliyetler arasında betimlenen büyük uçurum göz önüne alındığında, Homo Islamicus’un Müslüman ekonomilerde kaynakların tahsis edilme şeklini dikte ettiğini söylemek zordur. İslam ekonomisinin bu ikilemli doğasının Homo Islamicus’un yokluğundan kaynaklandığı açıktır. İslam ekonomisi, dünya çapındaki Müslüman toplumların ekonomik yönüyle ilgili gerçek dengesizlikler, adaletsizlikler veya eşitsizliklerden çok kimlik politikaları nedeniyle ekonomik düşüncede yer almaktadır (Omar Farooq, 2015).

Bireyin fiili davranışı, İslami değerlerin teşvik edilmesinden şekillenecek ve iyi işleyen bir İslami ekonomi ancak ekonomik-ahlaki bağlantı yerinde olduğunda elde edilecektir. İslam ahlak ekonomisinde bu ekonomik-etik bağı kuracağı varsayılan Homo Islamicus’un varlığının kritik önemi büyüktür. İslam ekonomik sisteminin belirli konularının daha ayrıntılı olarak ele alınmasıyla, karşılaştırmalı ekonomik sistemlerin yanı sıra genel ekonomideki birçok önemli sorun çözülebilecektir. Geçmiş yüzyıllarda olduğu gibi, İslam’ın Batı’ya sunacağı çok şey bulunmaktadır.

SONUÇ

İslam ekonomisinde Homo Islamicus, mutluluk veya refah amacını gerçekleştirmek için toplum çıkarını önceleyen ve ahlakın içselleştirilmesini öngören temel teori ve kavramlar haline gelir. Homo Islamicus, ahlakın rehberliğinde rasyonel seçimler yapan, karar vermek için aldığı temel aksiyomları tevhid, denge, özgür irade, sorumluluk ve adalet ilkelerini gözeterek uygulayan ahlaki bir tutumu yansıtır.

İslam iktisadı çalışmalarını yapan ilim adamları, kapitalist sistem tarafından üretilen iktisadi insanı kabul etmezler ve iktisadı, sosyal hayatı ve dini hayatı ayrım yapmaksızın bir bütün olarak ele alırlar. İktisadi davranışların uhrevi bir karşılığı olduğu ve Müslümanların bu düşünce doğrultusunda hareket etmeleri gerektiği vurgulanır. Bu anlayışa göre, İslam iktisadındaki insan tasavvuru, insanın tüm hal ve davranışlarını kapsar.

İslami bankacılık ve finans endüstrisi plan ve programlarını sosyo-ekonomik kalkınma olgusunu faaliyetlerine ilave ederek genel bir finans sistemi görünümüne göre düzenlemek zorundadırlar. Verimlilik (büyüme) ve sosyal adalet hedeflerini birbiriyle tamamlayıcı ilişkiler içinde birleştirmelidirler. Böyle bir sosyo-ekonomik kalkınma modeli, içinde bulunduğumuz kapitalist küreselleşme çağında karşı karşıya olduğumuz finansal, ekonomik ve sosyal modellerden çok farklıdır. İslami bankacılık ve finans endüstrisi birbirini tamamlayan hedeflere ulaşmak ve böylece herkesin refahını gerçekleştirmek için şeriat ilkelerine uygun olarak kalkınma için finansmana odaklanmalıdır. Ekonomik/finansal verimlilik ve sosyal perspektifler arasındaki tamamlayıcı ilişkiler, finansal istikrar üzerindeki eşzamanlı iyi performans, Tevhidî paradigmaya göre sistemdeki bilgi birliğinin en güçlü sonucudur. Bunlar, İslam’dan kaynaklanan normatif etik ilkelerin ve değerlerin para, finans, hesap verebilirlik ve reel ekonomi konularına dahil edilmesi için zengin bir temel sunmaktadır.

Çalışmada, Homo Islamicus’un gerçek dünyadaki yansımaları ortaya konmaya çalışılmış olup, İslami finansın en belirgin finans yöntemlerinden ortaklık temelli finansman modellerinin İslam ülkelerindeki niceliksel durumunun ortaya konulması ve bu ülkelerdeki refah düzeyi ile ilişkilendirilip araştırılmasının literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

 

KAYNAKÇA

Akyıldız, H. (2008). Tartışılan Boyutlarıyla “Homo Economicus”. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 29–40.

Asutay, M. (2015). İslami Finansın Sosyal Başarısızlığının Belirlenmesi ve Kavramsallaştırılması: İslam Ahlâk İktisadının İdeallerine Karşı İslami Finansın Gerçekleri. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 125–144.

Bilgin, A. (2017). Kanaatin Veren Eli ile Kapitalin Homo Economicus’un Arasında Yaşanan Duygusal Salınımlar. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 517–517. https://doi.org/10.18506/anemon.296672

Cantekin, Ö. F. (2015). Küreselleşme ve Eğitim: “Homo Economıcus” Eğitim Anlayışının Dönüşümü. Akademik Hassasiyetler.

Cengiz, E. (2019). Haz ve Acının Matematiği: J. Bentham’ın Faydacı Ahlakının İmkanı. Dört Öge Dergisi, 8(15), 141–153.

Choudhury, M. A., & Hussain, M. M. (2005). A paradigm of Islamic money and banking. International Journal of Social Economics, 32(3), 203–217. https://doi.org/10.1108/03068290510580760

Cünedioğlu, E. (2010). Bir İktisadi Sistem Olarak İslam. İktisadi Hayat. http://www.iktisadiyat.com/2010/09/12/bir-iktisadi-sistem-olarak-islam/

Dilek, S., Küçük, O., & Özdirek, R. (2017). Homo Economicus Mu? İslami İnsan mı? Homo Economicus or Homo Islamicus. Uluslararasi Ekonomi̇k Araştırmalar Dergi̇si̇, 3(4), 635–641. www.ekonomikarastirmalar.org

Fauzi, M., Mursal, Arzam, & Zufriani. (2022). Moral Homo Islamicus (Islamic Man) Dalam Konteks Ekonomi Islam Modern. Jurnal Ilmiah Ekonomi Islam, 8(02), 1436–1441. https://doi.org/10.29040/jiei.v8i2.4849

Güçlü, F., & Kılıç, M. (2020). İslami fi̇nansın dünya’daki geli̇şi̇mi̇ ve islami̇ fi̇nansa yön veren uluslararası kuruluşlar üzeri̇ne bi̇r inceleme. International Journal of Management Economics and Business, 16(1), 75–91. https://doi.org/10.17130/ijmeb.700891

Ho, C. S. F., Abd Rahman, N. A., Yusuf, N. H. M., & Zamzamin, Z. (2014). Performance of global Islamic versus conventional share indices: International evidence. Pacific Basin Finance Journal, 28(June), 110–121. https://doi.org/10.1016/j.pacfin.2013.09.002

Hosseini, H. (1992). From Homo Economicus to Homo Islamicus: The Universality of Economic Science Reconsidered. St. Martin’s Press.

Jawadi, F., Jawadi, N., & Louhichi, W. (2014). Conventional and Islamic stock price performance: An empirical investigation. International Economics, 137, 73–87. https://doi.org/10.1016/j.inteco.2013.11.002

Karasu, O. (2016). 2008 Küresel Finans Krizi Sonrasında İslami Finans Araçlarının Analizi. İstanbul Ticaret Üniversitesi.

Kartal, G. (2016). Homo-Economicus’a Karşı Homo-İslamicus. I. International Social Sciences and Muslims Congress / Issmc-2016, 295–310.

Korkut, C. (2020). Kapitalist İktisat Sisteminin Dönüşümünün Şafağında İslâm İktisadı. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 16(50), 212–243. https://orcid.org/0000-0002-1104-5330

Omar Farooq, M. (2011). Self-Interest, Homo Islamicus and Some Behavioral Assumptions in Islamic Economics and Finance. International Journal of Excellence in Islamic Banking and Finance, 1(1), 52–79. http://ssrn.com/abstract=1740729Electroniccopyavailableat:http://ssrn.com/abstract=1740729https://ssrn.com/abstract=1740729Electroniccopyavailableat:http://ssrn.com/abstract=1740729Electroniccopyavailableat:http://ssrn.com/abstract=1740729

Omar Farooq, M. (2015). Reviving the Islamic economic system through shariah-based public policy. Humanomics, 31(4), 415–429. https://doi.org/10.1108/H-06-2015-0037

Orhan, A. (2019). Fayda-Değer Merkezli Homoeconomicus’tan Bilişsel Gelişim ve Ahlakın Temsilcisi Homoislamicus’a. ISEFE, 62–67.

Rudnyckyj, D. (2011). Homo Economicus and Homo Islamicus, Revisited: Islamic Finance and the Limits of Economic Reason. 8th International Conference on Islamic Economics and Finance, 1–14.

Ryan, F. X. (2003). Values as consequences of transaction: commentary on “Reconciling homo economicus and John Dewey’s ethics”. Journal of Economic Methodology, 10(2), 245–257. https://doi.org/10.1080/1350178032000071101

Seçme, O., Aksoy, M., & Uysal, Ö. (2016). Katılım Endeksi Getiri, Performans ve Oynaklığının Karşılaştırmalı Analizi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 72, 107–128. https://doi.org/10.25095/mufad.396724

Shams, R. (2004). A Critical Assessment of Islamic Economics (Sayı 281). http://hdl.handle.net/10419/19253

Shinsuke, N. (2012). Critical Overview of the History of Islamic Economics: Formation, Transformation, and New Horizons. Asian and African Area Studies, 11(2), 114–136.

Tekbaş, M. Ş. (2013). İslami Finans – İslamî Finans Kavramı, Ürünler, Dünyada ve Türkiye’de Gelişimi ve Geleceği. Içinde Araştırma Notları – 1.

Vural, G., & Kuzulu, Ö. (2019). İş Ortaklığına Dayalı Fi̇nansman Yöntemleri̇ni̇n İslami̇ Bankacılık Si̇stemi̇ndeki̇ Yeri̇: Ülkeler Arası Bi̇r Değerlendi̇rme. ISEFE, 148–180.

Walkshäusl, C., & Lobe, S. (2012). Islamic investing. Review of Financial Economics, 21(2), 53–62. https://doi.org/10.1016/j.rfe.2012.03.002

Yenice, A. C. (2020). From Homoeconomicus to Homo Islamicus: A Comparative Research. International Journal of Islamic Economics and Finance Studies, 138–155. https://doi.org/10.25272/ijisef.751251

  1. Dr., ozcan@ozcankuzulu, ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-8557-9354

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir