Giriş
Cari işlemler açığı, bir ülkenin belirli bir dönemdeki mal, hizmet, birincil ve ikincil gelir akımlarından elde ettiği gelirlerin, aynı kalemlere yönelik ödemelerinden daha az olması durumunu ifade eder. Tarihsel olarak Türkiye ekonomisinin en önemli kırılma noktalarından biri olan cari açık sorunu, makroekonomik politikaların temel amacı olan iç ve dış dengenin eşanlı olarak sağlanması hedefine karşı önemli bir engel teşkil etmektedir. Bu blog yazısında, Türkiye’deki cari açığın temel nedenleri, ekonomiye etkileri ve bu sorunun çözümüne yönelik öneriler ele alınacaktır.
Türkiye’de Cari Açığın Başlıca Nedenleri
Türkiye ekonomisinde kronikleşmiş bir sorun olan cari açığın birçok yapısal ve konjonktürel nedeni bulunmaktadır:
Dış Ticaret Açığı ve İthalat Bağımlılığı
Cari açığın en temel bileşenlerinden biri dış ticaret açığıdır. Türkiye’nin sanayi üretiminde, özellikle enerji (başta ham petrol olmak üzere), ara malı ve yatırım malları ithalatına olan yüksek bağımlılığı, ihracat gelirlerinin ithalatı karşılamakta yetersiz kalmasına yol açmaktadır. Yılmaz ve Karataş (2009), 2000 sonrası dış ticaret açığındaki hızlı artışın nedenini sanayi üretimindeki yüksek ithalat bağımlılığına bağlamaktadır.
Tablo 1. Türkiye’de Dış Ticaret Rakamları
| Yıl | İhracat (Milyar $) | İthalat (Milyar $) | Dış Ticaret Açığı (Milyar $) | İthalat/GSYH Oranı (%) | İthalatın İhracatı Karşılama Oranı (%) |
| 2015 | 143.8 | 207.2 | -63.4 | 28,10% | 69.4 |
| 2016 | 142.5 | 198.6 | -56.1 | 26,80% | 71.8 |
| 2017 | 157.0 | 233.8 | -76.8 | 28,90% | 67.1 |
| 2018 | 168.1 | 223.0 | -54.9 | 27,50% | 75.4 |
| 2019 | 171.5 | 202.7 | -31.2 | 24,30% | 84.6 |
| 2020 | 169.5 | 219.5 | -50.0 | 25,90% | 77.2 |
| 2021 | 225.4 | 271.4 | -46.0 | 27,60% | 83.0 |
| 2022 | 254.2 | 364.4 | -110.2 | 34,10% | 69.7 |
| 2023 | 255.8 | 361.8 | -106.0 | 33,70% | 70.7 |
Dış Ticaret Açığı:
- 2022’de rekor seviye 110,2 mia USD ile rekor seviyeye ulaşmıştır.
- 2019’daki en düşük açık 31,2 milyar USD, pandemi öncesi döneme denk gelmektedir.
İthalat Bağımlılığı:
- İthalat/GSYH oranı 2022’de %34,1 ile son 10 yılın zirvesindedir.
- Enerji ithalatı (petrol, doğalgaz) toplam ithalatın yaklaşık %15-20’sini oluşturuyor.
Karşılama Oranı:
- 2019 hariç son 5 yılda ithalatın ancak %70-85’i ihracatla finanse edilebiliyor.
Yetersiz Yurt İçi Tasarruflar: Düşük ulusal tasarruf oranı
Türkiye ekonomisinin yapısal sorunlarından biridir. Net tasarruf oranının genellikle negatif olması hem cari açığı hem de yatırımların finansmanı için dış kaynak ihtiyacını doğurmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma amaçlı ithalat ihtiyaçlarını ihracat gelirleriyle karşılayamamaları ve açığı yabancı sermaye ile finanse etmek durumunda kalmaları bu durumu özetlemektedir. Aşağıdaki tabloda 2015’ten bu yana tasarruf oranları görünmektedir.
Tablo 2. Türkiye’de Tasarruf Oranları
| Yıl | Toplam Tasarruf Oranı (%) | Özel Tasarruflar (%) | Kamu Tasarrufları (%) |
| 2015 | 24,5 | 15,2 | 9,3 |
| 2016 | 24,8 | 15 | 9,8 |
| 2017 | 25,1 | 14,8 | 10,3 |
| 2018 | 24,3 | 13,5 | 10,8 |
| 2019 | 23,7 | 12,9 | 10,8 |
| 2020 | 22,9 | 12,5 | 10,4 |
| 2021 | 23,5 | 12,8 | 10,7 |
| 2022 | 22,1 | 11,3 | 10,8 |
| 2023 | 21,8* | 10,9* | 10,9* |
- Toplam tasarruf oranı, özel ve kamu tasarruflarının toplamını ifade eder.
- Özel tasarruflar, hane halkı ve şirketlerin tasarruflarını kapsar.
- Kamu tasarrufları, devletin gelir-gider dengesine göre hesaplanır.
Son yıllarda Türkiye’de tasarruf oranları düşüş eğilimindedir, bu durum büyüme ve cari açık üzerinde etkili olmaktadır.
Sermaye Hareketleri ve “Sıcak Para”
Türkiye’nin yüksek reel faiz ve düşük döviz kuru politikası uygulayarak sermaye çekmeye odaklı büyüme modeli, yoğun sıcak para girişlerine neden olmaktadır. Bu durum Türk Lirası’nın değerlenmesine ve dolayısıyla ithalatın artmasına, ihracatın azalmasına yol açarak cari açığı derinleştirebilmektedir. Erden ve Çağatay (2011) tarafından yapılan çalışmada, Türkiye’de nedenselliğin sermaye hesabından cari işlemlere doğru olduğu ve özellikle sıcak para hareketlerinin cari açığı tetiklediği bulgulanmıştır.
Tablo 3. Türkiye’ye Net Sıcak Para Girişleri (Milyar $)
| Yıl | Portföy Yatırımları (Net) | Doğrudan Yabancı Yatırım (Net) | Toplam Net Sıcak Para | GSYH’ye Oranı (%) | Notlar |
| 2015 | 4,30 | 16,50 | 20,80 | 2,80 | Fed faiz artırımı etkisi |
| 2016 | -3,10 | 12,20 | 9,10 | 1,20 | Darbe girişimi sonrası çıkışlar |
| 2017 | 7,80 | 10,90 | 18,70 | 2,30 | Yeniden toparlanma |
| 2018 | -11,40 | 13,10 | 1,70 | 0,20 | Kur şoku dönemi |
| 2019 | 6,20 | 8,40 | 14,60 | 1,70 | Yerel seçimler sonrası |
| 2020 | -4,50 | 7,80 | 3,30 | 0,40 | Pandemi etkisi |
| 2021 | -3,90 | 14,20 | 10,30 | 1,10 | Döviz kuru çapası dönemi |
| 2022 | -7,20 | 12,60 | 5,40 | 0,60 | Rusya-Ukrayna savaşı |
| 2023 | -5,80 | 9,40 | 3,60 | 0,40 | Seçim yılı dalgalanması |
Önemli Trendler:
- Portföy Yatırımları: 2018’den beri genellikle negatif (-) seyrediyor
- Doğrudan Yatırımlar: Yıllık ortalama 10-15 milyar $ bandında
- Kritik Düşüşler:
- 2016 (Darbe girişimi)
- 2018 (Kur şoku)
- 2020 (Pandemi)
Ekonomik Büyüme İlişkisi
Türkiye için dış ticaret açığı ile büyüme hızı arasında genellikle doğru yönlü bir ilişki gözlenmektedir. Hızlı ekonomik büyüme dönemlerinde, ithalat talebinin artması ve ihracatın aynı oranda artmaması nedeniyle cari açık yükselme eğilimine girmektedir. Çiftçi (2014) tarafından yapılan eşbütünleşme analizi, cari açığın GSYİH ve reel döviz kurundaki değişmelerin Granger nedeni olduğunu ortaya koymuştur.
Tablo 4. Türkiye’de Dış Ticaret İle Büyüme Arasındaki Gelişim Tablosu
| Yıl | Dış Ticaret Açığı (Milyar $) | GSYH Büyüme Hızı (%) | İthalat/GSYH (%) | Bağımlılık Katsayısı |
| 2015 | -63.4 | 6,10 | 28,10 | 4,60 |
| 2016 | -56.1 | 3,30 | 26,80 | 8,10 |
| 2017 | -76.8 | 7,50 | 28,90 | 3,90 |
| 2018 | -54.9 | 3 | 27,50 | 9,20 |
| 2019 | -31.2 | 0,9 | 24,30 | 27,00 |
| 2020 | -50.0 | 1,90 | 25,90 | 13,60 |
| 2021 | -46.0 | 11,40 | 27,60 | 2,40 |
| 2022 | -110.2 | 5,60 | 34,10 | 6,10 |
| 2023 | -106.0 | 4,50 | 33,70 | 7,50 |
Kritik Analiz:
Yüksek Büyüme-Yüksek Açık İlişkisi:
- 2017 (%7,5 büyüme) ve 2021 (%11,4 büyüme) yıllarında dış açık hızla artmıştır
- 2022’de rekor dış açık (-110 milyar $) ile %5,6 büyüme görülmüştür
Düşük Büyüme-Düşük Açık:
- 2019’da %0,9 büyümede açık 31,2 milyar $’a gerilemiştir
- 2016 krizinde %3,3 büyüme ile açık -56,1 milyar $ olmuştur
Bağımlılık Katsayısı:
- 2019’da 1 birim büyüme için 27 birim ithalat artışı gerekmiş (rekor)
- 2021’de katsayı 2.4’e düşerek verimlilik artmıştır
Reel Döviz Kuru
Türk Lirası’nın aşırı değerlenmesi, ithalatı ucuzlatırken ihracatı pahalı hale getirerek cari açığın artmasına katkıda bulunabilmektedir. Subaşat’a (2020) göre, Türkiye’nin uyguladığı yüksek reel faiz ve düşük döviz kuru politikası TL’nin değerli olmasına neden olmakta ve bu durum cari açığı doğurmaktadır.
Tablo 5. Türkiye Reel Döviz Kuru Endeksi Gelişimi
| Yıl | Ortalama REER | Yılsonu REER | Değişim (%) | Notlar |
| 2015 | 108.2 | 106.1 | -4.2 | Fed faiz artırımı |
| 2016 | 109.7 | 108.9 | +2.6 | Darbe girişimi sonrası |
| 2017 | 99.4 | 94.7 | -13.0 | Kur korumalı mevduat öncesi |
| 2018 | 83.1 | 78.9 | -16.7 | Ağustos kur şoku |
| 2019 | 79.8 | 80.1 | +1.5 | Görece istikrar |
| 2020 | 78.3 | 76.5 | -4.5 | Pandemi dönemi |
| 2021 | 70.1 | 62.4 | -18.3 | Kur çapası uygulaması |
| 2022 | 60.7 | 56.3 | -9.8 | “TL’de tarihi reel değer kaybı” |
| 2023 | 51.9 | 48.2 | -14.4 | Seçim yılı dalgalanmaları |
| 2024** | 47.1 | – | -2.3 | Enflasyon farkı etkisi |
Türkiye Reel Döviz Kuru Endeksi (2003=100) *
Önemli Trendler:
- Reel Değer Kaybı:
- 2015-2024 arası %55,6 reel değer kaybı
- 2021-2023 döneminde %22,7 ek kayıp
- Kritik Seviyeler:
- 100 altı: Türk Lirası’nın reel olarak değer kaybettiği bölge (2017’den beri)
- 50 eşiği: 2023’te ilk kez bu seviyenin altına indi
- Enflasyon Etkisi:
- Yüksek enflasyon (2022: %85, 2023: %65) reel kurun düşmesini hızlandırdı.
Cari Açığın Etkileri ve Sürdürülebilirliği
Türkiye ekonomisindeki yüksek cari açık sorununun çeşitli olumsuz etkileri bulunmaktadır ve sürdürülebilirliği yakından takip edilmesi gereken bir konudur:
- Makroekonomik Kırılganlık: Sürekli ve yüksek cari açıklar, ekonomiyi dış şoklara karşı daha kırılgan hale getirebilir. Özellikle kısa vadeli sermaye girişleriyle finanse edilen cari açıklar, küresel risk iştahındaki ani değişimlere karşı ekonominin hassasiyetini artırır.
- Dış Borçlanma İhtiyacı: Cari açığın finansmanı genellikle dış borçlanma yoluyla sağlanmaktadır. Yüksek cari açıklar, dış borç yükünün artmasına ve dolayısıyla gelecekteki döviz ihtiyacının yükselmesine neden olabilir.
- Döviz Kuru Üzerindeki Baskı: Sürekli cari açıklar, döviz talebini artırarak döviz kuru üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturabilir.
- Büyüme ve İstikrar İlişkisi: Bazı çalışmalarda ekonomik büyümenin cari açığı artırdığı yönünde bulgular olsa da uzun dönemde sürdürülebilir bir büyüme için cari açığın kontrol altında tutulması önemlidir. Yüksek cari açıkların yarattığı kırılganlık, ekonomik istikrarı olumsuz etkileyebilir.
- Sürdürülebilirlik Göstergeleri: Cari açığın sürdürülebilir olup olmadığı, finansmanının niteliğine (doğrudan yabancı yatırım vs. kısa vadeli borç), borç yüküne, döviz rezervlerine ve ekonomik büyüme potansiyeline bağlıdır. Borç yaratmayan yabancı kaynaklarla finanse edilen cari açıklar daha sürdürülebilir olarak kabul edilirken, kısa vadeli borçlarla finanse edilenler risk oluşturabilir.
Cari Açık Sorununa Yönelik Çözüm Önerileri
Türkiye’de cari açık sorununun kalıcı olarak çözülebilmesi için yapısal reformlar ve bütüncül politikalar uygulanması gerekmektedir:
- Yurt İçi Tasarrufların Artırılması: Ulusal tasarruf oranlarının yükseltilmesi, cari açığın finansmanında dış kaynaklara olan ihtiyacı azaltacak en temel çözümlerden biridir. Bireysel emeklilik sistemi (BES) gibi uzun vadeli tasarruf araçlarının geliştirilmesi ve teşvik edilmesi bu noktada önem taşımaktadır.
- İthal İkamesi ve Yerli Üretimin Teşviki: Özellikle enerji, ara malı ve yatırım malları gibi yüksek ithalat bağımlılığı olan alanlarda yerli üretimin desteklenmesi ve ithal ikamesi politikalarının uygulanması dış ticaret açığını azaltmada kritik rol oynayacaktır.
- Doğrudan Yabancı Yatırımların (DYY) Teşviki: Kısa vadeli sıcak para girişleri yerine, uzun vadeli ve borç yaratmayan doğrudan yabancı yatırımların çekilmesi, cari açığın finansmanının kalitesini artıracak ve sürdürülebilirliğine olumlu katkı sağlayacaktır. Güvenli bir yatırım ortamının oluşturulması ve bürokratik engellerin azaltılması DYY çekmek için önemlidir.
- Enerji Bağımlılığının Azaltılması: Yenilenebilir enerji kaynaklarının payının artırılması ve enerji verimliliğinin sağlanması, enerji ithalatından kaynaklanan cari açığın önemli ölçüde düşürülmesine yardımcı olacaktır.
- İhracatın Artırılması ve Pazar Çeşitliliği: İhracatın miktar ve değer olarak artırılması, dış ticaret dengesini iyileştirecektir. Ayrıca, ihracat pazarlarının çeşitlendirilmesi, ekonomik şoklara karşı direnci artıracaktır. Yüksek teknolojili ve katma değerli ürünlerin ihracatının artırılması da büyük önem taşımaktadır.
Sonuç
Türkiye’nin ekonomik istikrarı ve sürdürülebilir büyüme hedefleri açısından cari açık sorununun çözümü hayati önem taşımaktadır. Yüksek ithalat bağımlılığı, yetersiz tasarruflar ve sıcak para odaklı büyüme modeli gibi yapısal sorunların üstesinden gelinmesi gerekmektedir. Yurt içi tasarrufların teşvik edilmesi, ithal ikamesi, DYY’nin çekilmesi, enerji bağımlılığının azaltılması ve ihracatın artırılmasına yönelik uygulanacak etkin politikalar, Türkiye’nin cari açık sorununu kalıcı olarak çözmesine ve ekonomik kırılganlıklarını azaltmasına olanak sağlayacaktır. Aksi takdirde, kronikleşen cari açık sorunu Türkiye ekonomisi için önemli bir risk faktörü olmaya devam edecektir.