OSMANLI DEVLETİ’NDE VEZİRLİK VE SADRAZAMLIK: ORHAN GAZİ’DEN SALTANATIN KALDIRILMASINA SADRAZAMLAR

Osmanlı Devleti’nde padişahın mutlak vekili olan vezir-i azam (sadrazam), devlet idaresinin en üst makamıydı. Bu yazıda, vezirlik makamının Orhan Gazi döneminde ihdas edilmesinden 1922’de saltanatın kaldırılmasıyla sadrazamlığın sona ermesine kadar görev yapan vezir ve sadrazamları, padişah dönemlerine göre kronolojik olarak ele alıyoruz.

Orhan Gazi Dönemi Vezirleri (1326-1362)

Orhan Gazi dönemi (yaklaşık 1326-1362), “vezirlik” makamının Osmanlı Devleti’nde ilk kez ihdas edildiği (kurulduğu) dönemdir. Bu dönemde “Sadrazam” (Vezir-i Azam) unvanı henüz tam olarak yerleşmemiş olsa da padişahın en önemli yardımcısı ve vekili olarak “vezir” unvanlı devlet adamları görev yapmıştır.

Tarihi kayıtlara göre Orhan Gazi döneminde görev yapan vezirler şunlardır:

1. Alaeddin Paşa (Hacı Kemaleddin Oğlu):
   • Osmanlı tarihinin ilk veziri olarak kabul edilir.
   • Orhan Gazi’nin kardeşi olan Alâeddin Bey ile karıştırılmamalıdır. Bu kişi, Hacı Kemaleddin adında birinin oğludur.
   • Beyliğin idari ve askeri yapısının (özellikle “Yaya ve Müsellem” adıyla ilk düzenli ordunun) kurulmasında kilit rol oynamıştır.
2. Nizamüddin Ahmed Paşa (veya Ahî Ahmed Paşa):
   • Alaeddin Paşa’dan sonra vezirlik görevine getirildiği düşünülmektedir.
3. Hacı Paşa:
   • Nizamüddin Ahmed Paşa’nın ardından vezir olmuştur.
4. Sinanüddin Fakih Yusuf Paşa:
   • Orhan Gazi döneminin son veziridir.
   • Görevi, Orhan Gazi’nin vefatından sonra oğlu I. Murad döneminin ilk yıllarına kadar (yaklaşık 1360-1362 civarı) devam etmiştir.

Bu vezirler, devletin kurumsallaşmasında, maliyesinin düzenlenmesinde ve askeri teşkilatlanmasında kritik roller üstlenmişlerdir. “Sadrazam” (Vezir-i Azam) unvanının tam anlamıyla yerleşmesi ve bu makama (daha sonra Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa olarak anılacak olan) ilk Sadrazamın atanması, bir sonraki padişah olan I. Murad döneminde gerçekleşecektir.

I. Murad (Hüdavendigâr) Dönemi (1362-1389)

I. Murad (Hüdavendigâr) dönemi (1362-1389), Osmanlı Devleti’nde “Vezir-i Azamlık” (Sadrazamlık) makamının gerçek anlamda kurumsallaştığı ve devlet yönetiminde muazzam bir güç kazandığı dönemdir.

Bu döneme damgasını vuran, Osmanlı tarihinin ilk büyük siyasi ailesi olan Çandarlı Ailesi‘dir.

I. Murad döneminde görev yapan vezirler (ve sadrazamlar) şunlardır:

1. Sinanüddin Fakih Yusuf Paşa

• Orhan Gazi döneminin son veziriydi.
• I. Murad’ın saltanatının ilk yıllarında (yaklaşık 1360-1364 arası) vezirlik görevine devam etmiştir.

2. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa

• Bu, I. Murad döneminin ve Osmanlı tarihinin en kilit isimlerinden biridir.
• Osmanlı tarihinin (vezir kökenli olmayan) ilk Kadiasker’i (Askeri Başyargıç) olarak atanmıştır.
• Devletin askeri ve hukuki altyapısını kuran kişidir. Pençik Sistemi‘ni (esirlerin beşte birinin orduya alınması) ve buna bağlı olarak Yeniçeri Ocağı‘nın temellerini onun attığı kabul edilir.
• Sinanüddin Paşa’dan sonra, yaklaşık 1364’te vezir olmuş ve “Vezir-i Azam” (Sadrazam) yetkilerini kullanmıştır.
• Çandarlı ailesinden çıkan ilk sadrazamdır ve ailenin devletteki bir asırlık hakimiyetini başlatmıştır.
• 1387’de vefatına kadar bu görevde kalmıştır.

3. Çandarlı Ali Paşa

• Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa’nın oğludur.
• Babasının 1387’de vefat etmesinin üzerine I. Murad tarafından sadrazam olarak atanmıştır.
• I. Murad’ın son iki yılında (1387-1389) görev yapmış ve padişahın Kosova Savaşı’nda şehit düşmesine tanıklık etmiştir.
• Görevi, bir sonraki padişah olan Yıldırım Bayezid döneminde de devam etmiştir.

Özetle, I. Murad dönemi dendiğinde akla, devletin askeri ve idari temellerini atan Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ve onun başlattığı Çandarlı Hanedanlığı gelmelidir.

I. Bayezid (Yıldırım) Dönemi (1389-1402)

I. Bayezid (Yıldırım) dönemi (1389-1402), babası I. Murad’ın aksine, sadrazamlık makamında daha baskın bir padişah figürü ve tek bir güçlü aile olan Çandarlıların devamlılığı ile karakterizedir.

Bu dönemde görev yapan sadrazamlar şunlardır:

1. Çandarlı Ali Paşa

• Görevinin Başlangıcı: Kendisi, I. Murad’ın son sadrazamıydı. Babası Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa’nın 1387’de vefatı üzerine bu göreve gelmişti.
• Yıldırım Dönemi: I. Bayezid tahta çıktığında (1389), Çandarlı Ali Paşa’yı görevinde tuttu.
• Tüm Saltanat Boyunca Görev: Ali Paşa, Yıldırım Bayezid’in tüm saltanatı boyunca (Niğbolu Savaşı dahil) kesintisiz olarak sadrazamlık yapmıştır. Bu, yaklaşık 18 yıl süren (1387-1406) çok uzun bir görev süresidir.
• Fetret Devri’ndeki Rolü: 1402’deki Ankara Savaşı’nda Yıldırım Bayezid, Timur’a esir düştüğünde, Çandarlı Ali Paşa, Şehzade Süleyman Çelebi’yi (Rumeli Sultanı) alarak Edirne’ye kaçırmış ve devletin Rumeli’deki varlığının devamını sağlamıştır. Fetret Devri’nin ilk yıllarında da Süleyman Çelebi’ye sadrazamlık yapmaya devam etmiş ve 1406’da vefat etmiştir.

2. (Fetret Devri Başlangıcı) İmamzâde Halil Paşa

• Kısa Süreli Görev: Çandarlı Ali Paşa, Ankara Savaşı’ndan sonra Süleyman Çelebi ile Rumeli’ye geçtiğinde, Anadolu’da kalan ve Timur tarafından serbest bırakılan Şehzade Musa Çelebi’nin yanında kısa bir süre vezirlik (veya sadrazamlık) yapan isimler olmuştur.
• Ancak Yıldırım Bayezid’in fiili saltanatı (1389-1402) boyunca sadrazamlık makamında sadece Çandarlı Ali Paşa bulunmuştur.

Özetle, I. Bayezid dönemi, sadrazamlık makamında tam bir istikrarın olduğu ve bu görevin tamamen Çandarlı Ali Paşa tarafından yürütüldüğü bir dönemdir.

Fetret Devri (1402-1413)

1402’deki Ankara Savaşı’nda Yıldırım Bayezid’in Timur’a esir düşmesiyle başlayan bu dönemde, tek bir “Osmanlı Sadrazamı” bulunmuyordu. Çünkü devlet bölünmüştü ve Bayezid’in oğulları (Şehzade Süleyman, İsa, Musa ve Mehmed) kendi hakimiyet bölgelerinde sultanlıklarını ilan etmişlerdi.

Bu nedenle, her şehzadenin kendi “vezirleri” vardı:

• Süleyman Çelebi’nin Vezirleri (Rumeli): Babasının son sadrazamı olan Çandarlı Ali Paşa, Ankara Savaşı’ndan sonra Süleyman Çelebi ile Rumeli’ye (Edirne) kaçtı. Devletin devamlılığını orada sağladı ve 1406’da vefatına kadar Süleyman Çelebi’nin vezirliğini yaptı.
• Musa Çelebi’nin Vezirleri (Rumeli): Kardeşi Süleyman’ı yenip Rumeli’ye hâkim olan Musa Çelebi, daha radikal bir yönetim kurdu. En önemli yardımcısı ve ideoloğu, vezir yetkilerine sahip olan Şeyh Bedreddin (Kadiasker olarak) idi.
• Mehmed Çelebi’nin Vezirleri (Anadolu): Kardeşler mücadelesini kazanan ve devleti yeniden birleştirecek olan Çelebi Mehmed’in en güvendiği isim, Amasya’dayken yanına katılan Bayezid Paşa‘ydı.

I. Mehmed (Çelebi) Dönemi (1413-1421)

Çelebi Mehmed, 1413’te kardeşi Musa Çelebi’yi yenerek Fetret Devri’ne son verdi ve devleti yeniden tek bir çatı altında topladı. Bu dönem, “ikinci kurucu” olarak anılır ve sadrazamlık makamı yeniden tek bir kişiye bağlandı.

Bu dönemin vezirleri şunlardır:

1. Bayezid Paşa (Sadrazam: 1413–1421)

• Fetret Devri boyunca Çelebi Mehmed’in en büyük destekçisi, komutanı ve veziriydi.
• Çelebi Mehmed tahta çıktığında, imparatorluğun yeniden toparlanma dönemindeki ilk sadrazamı oldu.
• Devletin idari ve askeri yapısını yeniden kurmada kilit rol oynadı.
• Ölümü: Kaderin bir cilvesi olarak, Bayezid Paşa’nın ölümü, sizin de daha önce sorduğunuz Düzmece Mustafa olayıyla doğrudan bağlantılıdır. 1421’de Çelebi Mehmed’in vefatından hemen sonra (veya bazı kaynaklara göre vefatı gizlenirken), II. Murad’a karşı isyan eden Düzmece Mustafa ile Sazlıdere’de yapılan savaşta, ordusunun Düzmece Mustafa tarafına geçmesi üzerine yakalanmış ve Düzmece Mustafa tarafından idam edilmiştir.

2. Çandarlı (I.) İbrahim Paşa

• Bayezid Paşa’nın sadrazamlığı sırasında “ikinci vezir” (Kubbe Veziri) olarak görev yapmıştır.
• Çandarlı ailesinin (Ali Paşa’nın kardeşi, Kara Halil’in oğlu) bir üyesi olarak devlet tecrübesine sahipti.
• Bayezid Paşa’nın 1421’de Düzmece Mustafa tarafından idam edilmesiyle oluşan boşluğu doldurmuş ve Çelebi Mehmed’in oğlu II. Murad‘ın saltanatının ilk sadrazamı olarak atanmıştır.

Özetle, Çelebi Mehmed döneminin neredeyse tamamına Sadrazam Bayezid Paşa damgasını vurmuştur.

II. Murad Dönemi (1421-1451)

II. Murad dönemi (1421-1451), saltanatının ilk günlerinden (Düzmece Mustafa isyanı) Varna ve II. Kosova Savaşlarına kadar oldukça çalkantılı, ancak bir o kadar da başarılı bir dönemdir. Bu dönem, vezir-i azamlık makamında Çandarlı ailesinin gücünün yeniden zirveye ulaştığı bir dönemdir, ancak arada bir istisna bulunur.

Bu dönemde görev yapan üç sadrazam vardır:

1. Çandarlı (I.) İbrahim Paşa (Görev Süresi: 1421-1429)

• Atanışı: Bir önceki padişah I. Mehmed’in sadrazamı Bayezid Paşa, Düzmece Mustafa tarafından idam edilince, II. Murad tahta çıkar çıkmaz babasının ikinci veziri olan Çandarlı İbrahim Paşa’yı “Sadrazam” olarak atadı.
• Rolü: Henüz çok genç olan Sultan II. Murad’ın saltanatının ilk yıllarındaki en büyük destekçisi oldu. Düzmece Mustafa ve Şehzade Mustafa isyanlarının bastırılmasında kritik bir rol oynadı.
• Önemi: Çandarlı Ali Paşa’nın (Yıldırım Bayezid’in sadrazamı) kardeşi, Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa’nın ise oğluydu. Onun atanmasıyla, Fetret Devri’nde kesintiye uğrayan Çandarlı ailesinin sadrazamlık üzerindeki hakimiyeti yeniden başladı.
• 1429’da vefatına kadar bu görevde kaldı.

2. Koca Mehmed Nizamüddin Paşa (Görev Süresi: 1429-1439)

• Önemi: Bu atama, Çandarlı ailesinin gücüne bir ara verilmesi açısından önemlidir. Koca Mehmed Paşa, Çandarlı ailesinden gelmeyen, devşirme kökenli bir devlet adamıydı.
• Kariyeri: Yaklaşık 10 yıl boyunca sadrazamlık yaptı. Genellikle barışçıl bir idareci olarak bilinir.

3. Çandarlı (II.) Halil Paşa (Görev Süresi: 1439-1453)

• Atanışı: Koca Mehmed Paşa’nın vefatı üzerine, sadrazamlık makamı tekrar Çandarlı ailesine, bu kez Çandarlı (I.) İbrahim Paşa’nın oğlu olan Halil Paşa‘ya verildi.
• II. Murad Dönemindeki Rolü: II. Murad’ın saltanatının kalan kısmındaki (Varna Savaşı, II. Kosova Savaşı) en güçlü figürüdür.
• Fatih’in İlk Saltanatı: II. Murad 1444’te tahttan feragat edip yerine 12 yaşındaki oğlu II. Mehmed’i (Fatih) geçirdiğinde, Çandarlı Halil Paşa sadrazam olarak kaldı. Bu dönemde genç padişah üzerinde muazzam bir etkisi vardı.
• “Tahta Dön” Çağrısı: Haçlı ordusu Varna’ya yürüdüğünde, II. Murad’a o meşhur “Eğer Padişah siz iseniz, geliniz ordunuzun başına geçiniz. Yok eğer Padişah ben isem, size emrediyorum, gelip ordumun başına geçiniz!” mektubunu gönderenin o olduğu rivayet edilir.
• Görevinin Devamı: II. Murad’ın 1451’de vefatına kadar sadrazamı olarak kaldı.

Çok Önemli Not: Çandarlı Halil Paşa’nın görevi II. Murad’ın ölümüyle bitmedi. Bir sonraki padişah olan II. Mehmed (Fatih) döneminde de sadrazamlığa devam etti ve İstanbul’un Fethi’ne (1453) sadrazam olarak tanıklık etti. Fetihten hemen sonra Fatih tarafından idam ettirilmesi, Osmanlı tarihinde bir devrin (Çandarlı devrinin) sonu ve yeni bir devrin (Padişahın mutlak otoritesi ve devşirme sadrazamlar devrinin) başlangıcı olacaktır.

Fatih Sultan Mehmed Dönemi (1451-1481)

Fatih Sultan Mehmed dönemi (1451-1481), “sadrazamlık” makamının doğası açısından Osmanlı tarihinin en devrimsel dönemidir.

Bu dönem, Çandarlı gibi köklü Türk ailelerinin devlet yönetimindeki gücünün kırıldığı ve sadrazamlığın, doğrudan padişaha bağlı devşirme (kul) kökenli devlet adamlarına geçtiği dönemdir.

II. Mehmed (Fatih) döneminde görev yapan sadrazamlar şunlardır:

1. Çandarlı (II.) Halil Paşa (Görev Süresi: 1439- 1 Haziran 1453)

• Durumu: Babası II. Murad’ın son sadrazamıydı ve Fatih tahta çıktığında (1451) görevine devam etti.
• Fetih’teki Rolü: İstanbul’un Fethi (1453) sırasında sadrazamdı. Ancak Fatih’in fetih planlarına, özellikle Bizans ile olan ılımlı ilişkileri nedeniyle, şüpheyle yaklaştığı veya muhalefet ettiği rivayet edilir.
• İdamı: Fatih Sultan Mehmed, fetihten sadece 3 gün sonra (1 Haziran 1453), Çandarlı Halil Paşa’yı görevden aldı ve idam ettirdi.
• Önemi: Bu idam semboliktir. Bu, Fatih’in kendi otoritesi üzerinde hiçbir güç (ne köklü bir aile ne de Yeniçeriler) tanımayacağının ilanıydı. Çandarlı ailesinin devletteki 150 yıllık hakimiyeti böylece sona erdi.

2. İshak Paşa (İlk Dönemi: 1453- 1456)

• Çandarlı’nın idamından sonra kısa bir süre için (bazı kaynaklara göre Zağanos Paşa ile birlikte) vezir-i azamlık yaptı.

3. Mahmud Paşa (Veli Mahmud Paşa veya Adnî) (İlk Dönemi: 1456- 1466)

• Önemi: Fatih döneminin ilk büyük devşirme sadrazamıdır.
• Çandarlı’nın tam tersi olarak, fethi en başından destekleyen “şahin” kanadın lideriydi.
• Fatih’in en güvendiği komutan ve devlet adamıydı. Sırbistan, Bosna ve Mora seferlerini yönetti.
• Azli: 1466’da muhtemelen Karamanoğulları ile olan mücadelesindeki başarısızlık veya rakiplerinin entrikaları sonucu görevden alındı.

4. Rum Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1466- 1469)

• Rum kökenli bir devşirmeydi.
• Özellikle Karamanoğulları Beyliği’ne karşı yürüttüğü sert politikalarla tanınır.

5. İshak Paşa (İkinci Dönemi: 1469- 1472)

• Rum Mehmed Paşa’nın azlinden sonra, İshak Paşa ikinci kez sadrazamlık makamına getirildi.

6. Mahmud Paşa (İkinci Dönemi: 1472- 1474)

• İshak Paşa’nın yerine, Fatih’in “büyük sadrazamı” Mahmud Paşa ikinci kez göreve döndü.
• İdamı: Bu dönemi de entrikalarla geçti. Fatih’in oğlu Şehzade Mustafa ile olan anlaşmazlıkları ve saraydaki rakiplerinin (özellikle Rum Mehmed Paşa) komploları sonucu 1474’te idam edildi.

7. Gedik Ahmed Paşa (Görev Süresi: 1474- 1477)

• Fatih döneminin en önemli askeri figürlerindendir.
• Kırım Hanlığı’nı Osmanlı’ya bağlaması ve Otranto Seferi (İtalya’nın çizmesine çıkış) ile ünlüdür.

8. Karamani Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1477- 1481)

• Fatih’in Son Sadrazamı: Türk kökenli olmasına rağmen Çandarlı gibi köklü bir aileden değil, ulema (ilmiye) sınıfından yükselmiş bir bürokrattı.
• Fatih’in merkeziyetçi devlet reformlarının ve kanunnamesinin (Kanunname-i Âl-i Osman) hazırlanmasında kilit rol oynamıştır.
• Ölümü: 1481’de Fatih Sultan Mehmed, Gebze’de sefer sırasında aniden vefat ettiğinde (zehirlendiği şüphesi vardır), Karamani Mehmed Paşa bu ölümü gizlemeye çalıştı. Ancak Yeniçeriler durumu öğrendi. Fatih’in reformlarından rahatsız olan ve Şehzade Bayezid’i destekleyen Yeniçeriler, Şehzade Cem’i desteklediğini düşündükleri Karamani Mehmed Paşa’yı İstanbul’da parçalayarak öldürdüler.

Fatih dönemi, sadrazamlık makamının padişahın mutlak kontrolü altına girdiği bir dönem olarak tarihe geçmiştir.

II. Bayezid Dönemi (1481-1512)

Fatih’in vefatıyla başlayan ve imparatorluğun bir “toparlanma ve istikrar” dönemi yaşadığı II. Bayezid devrine (1481-1512) geldik.

Bu dönem, babası Fatih’in son sadrazamı Karamani Mehmed Paşa’nın Yeniçeriler tarafından parçalanması ve Cem Sultan’ın taht iddiasıyla (ve Yeniçerilerin II. Bayezid’i desteklemesiyle) kaotik bir şekilde başlamıştır.

Fatih’in devşirme kökenli sadrazam modelinin devam ettiği, ancak Çandarlı ailesine sembolik bir dönüşün de yaşandığı bu uzun saltanat (31 yıl) boyunca sadrazamlık makamında sık değişiklikler olmuştur.

İşte II. Bayezid döneminin önemli sadrazamları:

1. İshak Paşa (Görev Süresi: 1481-1482)

• Fatih döneminde de sadrazamlık yapmıştı. Karamani Mehmed Paşa’nın öldürülmesi üzerine, II. Bayezid’i destekleyen Yeniçerilerin isteğiyle II. Bayezid’in ilk sadrazamı olarak atandı.
• Cem Sultan meselesinin ilk kriz anlarını yönetti, ancak kısa süre sonra görevden alındı.

2. Koca Davud Paşa (Görev Süresi: 1482-1497)

• II. Bayezid döneminin en uzun süreli (yaklaşık 15 yıl) ve en güçlü sadrazamıdır.
• Saltanatın istikrar kazanması, imar faaliyetleri (İstanbul’daki Davutpaşa Külliyesi) ve Osmanlı-Memlûk Savaşları’nın idaresi onun dönemine denk gelir.
• Fatih’in devşirme (kul) sadrazam modelinin güçlü bir temsilcisidir.

3. Hersekzade Ahmed Paşa (Toplam 5 kez Sadrazam oldu, 3’ü II. Bayezid Döneminde)

• Fatih Sultan Mehmed’in damadıdır (Hüdavendigâr soyundan gelen bir prensesiyle evliydi).
• II. Bayezid döneminde istikrarı sağlamak için sık sık göreve getirilen ve azledilen, dengeleyici bir figürdü. Bu dönemdeki ilk sadrazamlığı 1497-1498 arasıdır.

4. Çandarlı (II.) İbrahim Paşa (Görev Süresi: 1498-1499)

• Bu, dönemin en dikkat çekici atamasıdır.
• Kendisi, Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’un Fethi’nden hemen sonra idam ettirdiği meşhur Çandarlı Halil Paşa’nın oğludur.
• II. Bayezid’in bu ataması, babası Fatih’in tasfiye ettiği köklü Türk aileleriyle bir “barışma” ve devlette yeniden bir denge kurma hamlesi olarak görülür.
• 1499’da Venedik Seferi (İnebahtı’nın fethi) sırasında vefat etmiştir.

5. Mesih Paşa (Görev Süresi: 1499-1501)

• Bizans’ın son imparator ailesi olan Palaiologos hanedanından devşirilen bir devlet adamıdır.
• Çandarlı İbrahim Paşa’nın seferde vefatı üzerine göreve gelmiş, ancak o da bir deniz seferi sırasında (Mora’da) vefat etmiştir.

6. Hadım Ali Paşa (Dönem içinde 2 kez)

• II. Bayezid’in son yıllarına damga vuran sadrazamdır.
• En önemli olayı, saltanatın sonunu getiren büyük Şahkulu İsyanı (1511) sırasında, isyancılarla Sivas yakınlarında yapılan savaşta şehit düşmesidir.

7. Koca Mustafa Paşa (Görev Süresi: 1511-1512)

• Hadım Ali Paşa’nın Şahkulu İsyanı’nda ölmesi üzerine, saltanatın en çalkantılı anında göreve getirildi.
• Şehzade Selim (Yavuz) ile II. Bayezid arasındaki taht mücadelesini yönetti. II. Bayezid’in tahttan çekilip yerini Selim’e bırakmasında rol oynadı.
• Ancak, Yavuz Sultan Selim tahta çıktıktan kısa bir süre sonra, muhtemelen Şehzade Ahmed’i desteklediği şüphesiyle Koca Mustafa Paşa’yı idam ettirdi.

II. Bayezid dönemi, babasının ölümünün ardından Hersekzade Ahmed Paşa’nın dördüncü kez (kısa bir süre) sadrazam olmasıyla sona ermiştir.

I. Selim (Yavuz) Dönemi (1512-1520)

8 yıl süren ancak imparatorluğun sınırlarını üç katına çıkaran I. Selim (Yavuz) dönemi (1512-1520), sadrazamlık makamı açısından Osmanlı tarihinin en istikrarsız ve tehlikeli dönemlerinden biridir.

Yavuz Sultan Selim, son derece zeki, sert mizaçlı ve kararlarında taviz vermeyen bir padişahtı. Bu 8 yıllık kısa saltanatında imparatorluğun kaderini değiştiren Çaldıran ve Mısır Seferlerini gerçekleştirdi. Bu yoğun askeri ve siyasi tempo, sadrazamlık makamında da yüksek bir “devir-teslim” hızına yol açtı.

Bu dönem o kadar tehlikeliydi ki, “Sultan Selim’e vezir olasın!” sözü bir iltifat değil, bir beddua olarak anılmaya başlanmıştı.

İşte Yavuz Sultan Selim döneminde görev yapan sadrazamlar:

1. Koca Mustafa Paşa (Görev Süresi: 1511-1512)

• Babası II. Bayezid’in son sadrazamıydı. Yavuz tahta çıktığında onu görevde tuttu.
• Ancak Yavuz Sultan Selim, taht mücadelesi sırasında kardeşi Şehzade Ahmed’i desteklediğinden şüphelendiği Koca Mustafa Paşa’yı tahta çıktıktan kısa bir süre sonra idam ettirdi.

2. Hersekzade Ahmed Paşa (5. kez Görev Süresi: 1512-1514)

• II. Bayezid döneminin tecrübeli ve dengeleyici devlet adamıydı. Yavuz, Koca Mustafa Paşa’yı idam ettirdikten sonra, devleti toparlaması için onu beşinci (ve sonuncu) kez sadrazamlığa getirdi.
• Çaldıran Seferi’nin hazırlıklarını başlattı ancak Yavuz, onu Safevî Seferi için yeterince agresif bulmadığı için görevden aldı (azletti).

3. Dukakinoğlu Ahmed Paşa (Görev Süresi: 1514-1515)

• Çaldıran Seferi (1514) sırasında sadrazamdı.
• Seferin ardından, kışı Amasya’da geçiren ordudaki Yeniçeriler, uzun seferden dolayı huzursuzlanıp bir isyan çıkardı.
• Yavuz Sultan Selim, bu isyanı yeterince iyi yönetememekle veya isyanı kışkırtmakla suçladığı Dukakinoğlu Ahmed Paşa’yı Amasya’da idam ettirdi.

4. Hadım Sinan Paşa (Görev Süresi: 1515-1517)

• Yavuz’un en güvendiği komutanlardandı.
• Osmanlı tarihinin en kritik seferlerinden biri olan Mısır Seferi’nin (Memlûklere karşı) sadrazamıydı.
• Mercidabık Savaşı’nın (1516) kazanılmasında büyük rol oynadı.
• Ölümü: Sadrazamlığı, Mısır’ın fethini tamamlayan Ridaniye Savaşı (1517) sırasında son buldu. Hadım Sinan Paşa, bu savaşta bizzat Memlûk Sultanı Tomanbay ile çarpışırken savaş meydanında şehit düştü. (Bir sadrazam için nadir görülen bir sondur.)

5. Yunus Paşa (Görev Süresi: 1517)

• Hadım Sinan Paşa’nın savaşta şehit düşmesi üzerine, Mısır’ın fethinin hemen ardından Kahire’de sadrazamlığa getirildi.
• Mısır’daki idari düzenlemeleri yaptı.
• Ölümü: Yavuz ile birlikte Mısır’dan dönerken, rivayete göre Sina Çölü’nü geçerken Yunus Paşa, fethin zorluklarına ve Mısır’ın idaresine dair “Mısır’ı aldık ama bunca zahmete değdi mi?” minvalinde hoşnutsuz sözler sarf etti. Buna öfkelenen Yavuz Sultan Selim, onu o an idam ettirdi.

6. Piri Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1517-1520)

• Yavuz Sultan Selim döneminin son sadrazamıdır.
• Diğerlerinin aksine Piri Mehmed Paşa, askeri kökenden çok, bürokrat (Defterdar) kökenli bir devlet adamıydı.
• Özellikle Çaldıran ve Mısır seferlerinin muazzam lojistiğini (ordunun iaşesi ve finansmanı) başarıyla yönettiği için padişahın gözüne girmişti.
• Yavuz’un son yıllarında imparatorluğun mali ve idari yapısını toparladı.
• Padişahın vefatına kadar görevde kaldı ve bir sonraki padişah olan Kanuni Sultan Süleyman dönemine sadrazam olarak “devretti”.

Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566)

46 yıl süren Pargalı İbrahim, Rüstem Paşa ve Sokullu Mehmed Paşa gibi isimleriyle Osmanlı tarihinin zirvesi kabul edilen Kanuni Sultan Süleyman dönemi (1520-1566), sadrazamlık makamının gücünün zirveye ulaştığı, ancak aynı zamanda saray entrikalarının ve siyasi idamların da en yoğun yaşandığı dönemdir.

Padişahın mutlak otoritesine rağmen, Pargalı İbrahim Paşa, Rüstem Paşa ve Sokullu Mehmed Paşa gibi figürler, imparatorluğun yönetiminde padişah kadar etkili olmuşlardır.

İşte bu döneme damgasını vuran sadrazamlar:

1. Piri Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1517-1523)

• Devralınan Sadrazam: Yavuz Sultan Selim’in son sadrazamıydı. Kanuni tahta çıktığında tecrübesinden dolayı onu görevde tuttu.
• Rolü: Belgrad’ın ve Rodos’un fethinde (1521-1522) önemli rol oynadı. Devletin mali ve idari işlerini toparladı.
• Görevden Alınışı: 1523’te, Kanuni’nin kendi “adamı”nı ve yakın arkadaşını bu makama getirmek istemesi üzerine yaş haddinden emekli edildi.

2. Pargalı İbrahim Paşa (Makbul/Maktul) (Görev Süresi: 1523-1536)

• Dönemin En Güçlü İsmi: Kanuni’nin şehzadeliğinden beri en yakın arkadaşı, sırdaşı ve “Makbul” (Gözde) lakabıyla bilinen kişidir. Kanuni’nin kız kardeşi Hatice Sultan ile evlenerek “Damat” olmuştur.
• Yetkileri: Kendisine “Serasker Sultan” unvanı verilmiş, bu da ona padişahın mutlak askeri yetkilerini vermiştir. Mohaç Meydan Muharebesi (1526) ve I. Viyana Kuşatması (1529) gibi olayların baş mimarıdır.
• İdamı (Maktul): 13 yıl boyunca imparatorluğun fiili ikinci lideri olduktan sonra, 1536’da aniden gözden düştü ve sarayda boğularak idam edildi. İdamının nedenleri arasında;
  1. Kullandığı unvanlarla (“Serasker Sultan”) padişahın otoritesine rakip görülmesi,
  2. Hürrem Sultan’ın, Şehzade Mustafa’yı destekleyen İbrahim Paşa’yı kendi oğullarının önünde engel olarak görmesi,
  3. Aşırı güçlenmesi ve kibri gösterilir.

3. Ayas Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1536-1539)

• Pargalı İbrahim Paşa’nın şok edici idamından sonra, daha “düşük profilli” ve padişaha sadakatiyle bilinen Ayas Paşa göreve getirildi.
• 1539’da veba salgınında vefat etti.

4. Lütfi Paşa (Görev Süresi: 1539-1541)

• Kanuni’nin bir diğer kız kardeşi olan Şah Sultan ile evliydi (bir diğer “Damat”).
• Sert mizaçlı ve kuralcı bir devlet adamıydı.
• Görevden Alınışı: Rivayete göre, zina yapan bir kadının sert bir şekilde (yakılarak) cezalandırılması üzerine eşi Şah Sultan ile tartışmış ve tartışma sırasında eşine (bir Sultana) fiziksel şiddet uygulamıştır. Bu olay üzerine Kanuni tarafından azledilmiş ve sürgüne gönderilmiştir.

5. Hadım Süleyman Paşa (Görev Süresi: 1541-1544)

• Daha önce Mısır valiliği yapmış ve Hindistan’a (Portekizlilere karşı) bir deniz seferi düzenlemişti.
• Divan-ı Hümayun’da ikinci vezir Hüsrev Paşa ile girdiği şiddetli bir kavga sonucu her ikisi de görevden alınmıştır.

6. Rüstem Paşa (İlk Dönemi: 1544-1553)

• Hürrem Sultan Döneminin Başlangıcı: Bu atama, Hürrem Sultan’ın siyasetteki gücünün zirvesidir. Rüstem Paşa, Hürrem Sultan’ın kızı Mihrimah Sultan ile evliydi.
• Rolü: Hürrem Sultan’ın saraydaki en büyük müttefiki ve “damadı” olarak, Şehzade Mustafa’nın tasfiyesinde kilit rol oynadı.
• Azledilmesi: 1553’te Şehzade Mustafa’nın idam edilmesi üzerine, Mustafa’yı çok seven Yeniçeriler büyük bir isyan başlattı. Kanuni, orduyu yatıştırmak için Rüstem Paşa’yı sadrazamlıktan azletmek zorunda kaldı.

7. Kara Ahmed Paşa (Görev Süresi: 1553-1555)

• Sizin de daha önce sorduğunuz gibi, Rüstem Paşa’nın azli üzerine, ordunun sevdiği bir komutan olarak göreve getirildi.
• İdamı: Hürrem Sultan ve Rüstem Paşa, makamı geri almak için komplo kurdu. Kara Ahmed Paşa, yolsuzlukla suçlanarak 1555’te idam edildi.

8. Rüstem Paşa (İkinci Dönemi: 1555-1561)

• Kara Ahmed Paşa’nın idamından sadece bir gün sonra, Rüstem Paşa ikinci kez sadrazamlığa atandı.
• Bu dönemde daha çok devletin mali işleriyle ilgilendi ve hazineyi doldurmasıyla bilinir (ancak rüşvet aldığı da çokça rivayet edilir).
• 1561’de eceliyle vefat etti.

9. Semiz Ali Paşa (Görev Süresi: 1561-1565)

• Rüstem Paşa’nın ardından gelen, daha ılımlı ve diplomatik bir sadrazamdı. 1565’te eceliyle vefat etti.

10. Sokullu Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1565-1566)

• Bir Devrin Kapanışı, Yenisinin Başlangıcı: Kanuni’nin son sadrazamıdır.
• Zigetvar Seferi: Kanuni’nin son seferi olan Zigetvar Kuşatması’nı (1566) fiilen o yönetti.
• Padişahın Ölümünü Gizlemesi: En ünlü olayı, Kanuni’nin kuşatma sırasında vefat etmesi üzerine, orduda isyan çıkmasın diye padişahın ölümünü haftalarca gizlemesidir. Seferin başarıyla tamamlanmasını sağlamış ve yeni padişah II. Selim’in tahta geçişini organize etmiştir.

Görevi, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde de devam ederek imparatorluğun en güçlü sadrazamı olmuştur.

II. Selim Dönemi (1566-1574)

II. Selim (Sarı Selim) dönemi (1566-1574), sadrazamlık tarihi açısından benzersiz ve son derece istikrarlı bir dönemdir.

Kanuni Sultan Süleyman’ın vefatından sonra tahta çıkan II. Selim, babasının aksine devletin günlük idaresinden ve askeri seferlerden büyük ölçüde çekilmiştir. Bu durum, sadrazamlık makamının gücünü Kanuni dönemindeki Pargalı İbrahim Paşa’nın bile ötesine taşımıştır.

Bu dönemde sadrazamlık makamında sadece bir kişi bulunmuştur:

1. Sokullu Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1565-1579)

• Devralınan Sadrazam: II. Selim tahta çıktığında (1566), Sokullu Mehmed Paşa zaten Kanuni’nin son sadrazamı olarak görev başındaydı. Zigetvar’da Kanuni’nin ölümünü gizleyerek II. Selim’in sorunsuz bir şekilde tahta geçişini o organize etmişti.
• Tüm Saltanat Boyunca Görev: Sokullu, II. Selim’in 8 yıllık saltanatının tamamı boyunca kesintisiz olarak sadrazamlık yaptı.
• Fiili Hükümdar: II. Selim’in devlet işlerini büyük ölçüde kendisine bırakması nedeniyle, Sokullu Mehmed Paşa imparatorluğun fiili yöneticisi haline geldi. Tüm önemli kararlar (Kıbrıs’ın Fethi, İnebahtı Deniz Savaşı sonrası donanmanın yeniden inşası, Tunus’un Fethi) onun idaresinde alındı.
• Devlet İçindeki Ağı: Bu dönem, Sokullu’nun kendi ailesini ve güvendiği adamlarını (amcazadesi Budin Beylerbeyi Sokullu Mustafa Paşa gibi) devletin kilit noktalarına yerleştirerek gücünü pekiştirdiği dönemdir.

II. Selim 1574’te vefat ettiğinde, Sokullu Mehmed Paşa sadrazam olarak görevine devam etmiş ve bir sonraki padişah olan III. Murad‘ın da sadrazamı olmuştur. Onun mutlak gücü, 1579’da suikaste uğrayarak öldürülmesine kadar devam edecektir.

Özetle, II. Selim dönemi = Sokullu Mehmed Paşa dönemidir.

III. Murad Dönemi (1574-1595)

III. Murad dönemi (1574-1595), sadrazamlık makamı açısından Osmanlı tarihinin en keskin kırılma noktalarından biridir.

Bu 21 yıllık saltanat, iki tamamen zıt döneme ayrılır:

1. Sokullu Mehmed Paşa Dönemi (1574-1579): Padişahın babası II. Selim’den “devralınan” ve imparatorluğu fiilen yöneten güçlü sadrazam dönemi.
2. Sokullu Sonrası Dönem (1579-1595): Sokullu’nun suikastı sonrası merkezi otoritenin zayıfladığı, saray entrikalarının (özellikle Valide Nurbanu Sultan ve Safiye Sultan’ın) öne çıktığı ve sadrazamlık mührünün sık sık el değiştirdiği istikrarsız dönem.

İşte bu dönemin sadrazamları:

1. Sokullu Mehmed Paşa (Görev Süresi: 1574-1579)

• II. Selim döneminden miras kalan sadrazamdı.
• III. Murad’ın saltanatının ilk beş yılında da imparatorluğun fiili idarecisi olarak görevine devam etti.
• 1579’da bir suikast sonucu öldürülmesi, bir devrin sonu oldu ve “Duraklama Dönemi”nin fiili başlangıcı olarak kabul edildi.

Sokullu Sonrası Dönem: İstikrarsızlık ve Saray Müdahaleleri

Sokullu’nun ölümünden sonraki 16 yılda sadrazamlık makamı bir “dönen kapı”ya dönüştü. Hiçbir sadrazam, Sokullu gibi mutlak bir güç elde edemedi ve saraydaki farklı grupların (Harem, Yeniçeriler, ulema) desteğiyle göreve gelip, desteği kaybettiklerinde azledildiler veya idam edildiler.

Bu dönemin başlıca sadrazamları (bazıları birden fazla kez atanmıştır) şunlardır:

2. Semiz Ahmed Paşa (Görev Süresi: 1579-1580)

• Sokullu’nun yerine atandı ancak sadece birkaç ay sonra vefat etti.

3. Lala Mustafa Paşa (Görev Süresi: 1580)

• “Kıbrıs Fatihi” olarak bilinen meşhur komutan.
• Semiz Ahmed Paşa’nın vefatı üzerine sadrazam oldu ancak o da sadece 3 ay sonra vefat etti.

4. Koca Sinan Paşa (Bu dönemde 3 kez)

• III. Murad döneminin Sokullu sonrası en dominant, en kurnaz ve en zengin devlet adamıdır.
• Haremle (özellikle Safiye Sultan) yakın ilişkileri vardı.
• Bu dönemdeki rakipleriyle girdiği siyasi mücadeleler meşhurdur.
• İlk Dönemi: 1580-1582
• İkinci Dönemi: 1589-1591
• Üçüncü Dönemi: 1593-1595 (Padişahın vefatına kadar görevde kaldı)

5. Kanijeli Siyavuş Paşa (Bu dönemde 3 kez)

• Koca Sinan Paşa’nın azledildiği dönemlerde göreve getirilen “denge” adamıydı.
• Genellikle daha ılımlı bir figür olarak bilinir.
• İlk Dönemi: 1582-1584
• İkinci Dönemi: 1586-1589
• Üçüncü Dönemi: 1592-1593

6. Özdemiroğlu Osman Paşa (Görev Süresi: 1584-1585)

• Mısır ve Kafkasya cephelerinde büyük başarılar kazanmış parlak bir komutandı.
• Koca Sinan Paşa’ya karşı olan grubun desteğiyle sadrazam oldu.
• Ölümü: İran cephesinde seferdeyken hastalanarak görev başında vefat etti.

7. Hadım Mesih Paşa (Görev Süresi: 1585-1586)

• Özdemiroğlu’nun vefatı üzerine kısa bir süreliğine göreve getirildi.

8. Ferhad Paşa (Bu dönemde 2 kez)

• Koca Sinan Paşa’nın en büyük rakibiydi.
• İran’la yapılan ve Osmanlı’nın doğudaki en geniş sınırlarına ulaştığı Ferhat Paşa Antlaşması‘nı (1590) imzalayan komutan ve sadrazamdır.
• İlk Dönemi: 1591-1592
• İkinci Dönemi: 1595 (Padişahın vefatından hemen sonra, yeni padişah döneminde)

Görüldüğü gibi, III. Murad’ın son 16 yılı, temelde Koca Sinan Paşa, Kanijeli Siyavuş Paşa ve Ferhad Paşa arasında gidip gelen bir sadrazamlık makamına sahne olmuştur.

III. Mehmed Dönemi (1595-1603)

“Eğri Fatihi” olarak bilinen ve sancağa çıkma geleneğini bozan III. Mehmed (1595–1603) dönemi, Osmanlı İmparatorluğu’nda sadaret (sadrazamlık) makamında büyük istikrarsızlıkların yaşandığı, sık sık görev değişikliklerinin olduğu bir dönemdir. 8 yıldan biraz fazla süren saltanatında 10’dan fazla sadrazam değişikliği olmuştur. Bu durum, dönemin siyasi çekişmeleri, Celali İsyanları ve devam eden uzun Avusturya savaşlarının bir sonucudur.

III. Mehmed döneminde görev yapan sadrazamlar ve dönemleri sırasıyla şöyledir:

III. Mehmed Dönemi Sadrazamları Listesi

Sultan III. Mehmed tahta çıktığında (Ocak 1595), babası III. Murad döneminden kalan sadrazam görevdeydi.

1. Koca Sinan Paşa (3. Dönemi: Görevdeydi- 1595)
   • III. Murad’ın son sadrazamıydı, III. Mehmed tahta çıkınca kısa bir süre görevine devam etti ancak başarısızlıkları nedeniyle azledildi.
2. Serdar Ferhad Paşa (2. Dönemi: 1595)
   • Eflak Seferi’ndeki başarısızlığı üzerine, rakibi Koca Sinan Paşa’nın entrikaları sonucu azledildi ve idam edildi.
3. Koca Sinan Paşa (4. Dönemi: 1595)
   • Tekrar sadarete getirildi ancak kısa süre sonra Eflak’ta yaşanan askeri felaketler (Köprü Faciası) nedeniyle tekrar azledildi.
4. Tekeli Lala Mehmed Paşa (1595)
   • Sadareti çok kısa sürdü (yaklaşık 10 gün). Göreve başladıktan hemen sonra vefat etti.
5. Koca Sinan Paşa (5. Dönemi: 1595- 1596)
   • Valide Safiye Sultan’ın desteğiyle 5. kez sadarete geldi. Bu görevi sırasında vefat etti.
6. Damat İbrahim Paşa (1. Dönemi: 1596)
   • III. Mehmed’in bizzat katıldığı Haçova Meydan Muharebesi sırasında sadrazamdı. Savaştaki bazı tereddütleri nedeniyle görevden alındı.
7. Cığalazade Yusuf Sinan Paşa (1596)
   • Haçova Savaşı’ndaki kahramanlığı ve başarısı nedeniyle savaş meydanında sadrazamlığa getirildi. Ancak bu görevi çok kısa sürdü (yaklaşık 40 gün). Askeri disiplini sağlamaya çalışırken yaptığı sert uygulamalar tepki çekti.
8. Damat İbrahim Paşa (2. Dönemi: 1596- 1597)
   • Cığalazade’nin azli üzerine tekrar göreve getirildi.
9. Hadım Hasan Paşa (1597- 1598)
   • Kısa süren sadaretinde, artan saray masraflarını kısmaya çalıştığı ve rüşveti önlemeye çabaladığı için saray erkanının tepkisini çekti ve azledilip Yedikule’de idam edildi.
10. Cerrah Mehmed Paşa (1598- 1599)
    • Eski bir cerrah olan Mehmed Paşa, hastalığı ve yaşlılığı nedeniyle bu ağır yükü taşıyamadı ve azledildi.
11. Damat İbrahim Paşa (3. Dönemi: 1599- 1601)
    • En uzun süre görevde kaldığı dönemdir. Avusturya cephesinde serdar olarak bulundu, Kanije Kalesi’nin fethinde rol oynadı. Görevi başındayken Belgrad’da vefat etti.
12. Yemişçi Hasan Paşa (1601- 1603)
    • Damat İbrahim Paşa’nın vefatı üzerine ordu içindeki desteğiyle sadarete getirildi. Ancak İstanbul’daki rakipleri ve Valide Sultan ile arası açıldı. III. Mehmed tarafından azledilerek idam edildi.
13. Yavuz Ali Paşa (Malkoç Ali Paşa) (1603- 1604)
    • Mısır Valiliği’nden getirilerek sadrazam yapıldı. Disiplinli ve sert bir devlet adamıydı. III. Mehmed vefat ettiğinde sadaret makamındaydı ve I. Ahmed’in ilk sadrazamı olarak göreve devam etti.

Dönemin Sadaret Özellikleri

• İstikrarsızlık: 8 yılda 13 kez sadrazam değişikliği (bazı isimler mükerrer) yaşanması, devlet yönetimindeki otorite boşluğunu gösterir.
• Valide Sultan Etkisi: III. Mehmed’in annesi Safiye Sultan, sadrazam tayinlerinde çok etkili olmuştur. Birçok sadrazam onun desteğiyle göreve gelmiş veya onun isteğiyle azledilmiştir.
• Askeri Başarısızlıkların Etkisi: Devam eden Avusturya savaşlarındaki yenilgiler veya yetersizlikler, sadrazamların hızlıca değiştirilmesinin ana nedenlerinden biridir.

Ahmed tahta çıktığında henüz 13 yaşındaydı ve sancağa çıkmadan padişah olan ilk Osmanlı sultanıydı. 1603-1617 yılları arasındaki saltanatı boyunca, Avusturya ve İran savaşları ile Anadolu’daki Celali İsyanları gibi büyük sorunlarla uğraşılmıştır.

I. Ahmed döneminde görev yapan sadrazamlar şunlardır:

I. Ahmed Dönemi Sadrazamları (1603–1617)

1. Yavuz Ali Paşa (Malkoç Ali Paşa) (1603- 1604)
   • III. Mehmed’in son sadrazamıydı, I. Ahmed tahta çıktığında görevine devam etti. Avusturya seferi için Belgrad’dayken hastalanarak vefat etti.
2. Sokolluzade Lala Mehmed Paşa (1604- 1606)
   • Estergon Kalesi’ni geri almasıyla ünlüdür. İran seferine çıkmak üzereyken felç geçirerek vefat etti.
3. Boşnak Derviş Mehmed Paşa (1606)
   • I. Ahmed’in lalasıydı. Hızlı yükseldi ancak sadari çok kısa sürdü (yaklaşık 6 ay). Hakkındaki rüşvet ve entrika iddiaları nedeniyle I. Ahmed’in emriyle aniden boğdurularak idam edildi.
4. Kuyucu Murad Paşa (1606- 1611)
   • Dönemin en etkili sadrazamıdır. Yaşlı olmasına rağmen (90’lı yaşlarında olduğu söylenir) Anadolu’daki Celali İsyanlarını çok sert yöntemlerle bastırmıştır. İsyancıları kazdırdığı kuyulara doldurmasıyla ünlendiği için “Kuyucu” lakabıyla anılır. İran seferindeyken Diyarbakır’da eceliyle vefat etti.
5. Gümülcineli Damat Nasuh Paşa (1611- 1614)
   • I. Ahmed’in kızı Ayşe Sultan ile evlenerek saraya damat oldu. İran ile Nasuh Paşa Antlaşması’nı imzaladı. Ancak hırslı kişiliği ve servet düşkünlüğü nedeniyle rakiplerinin (özellikle Şeyhülislam Hocazade Mehmed Efendi’nin) etkisiyle azledilip idam edildi.
6. Öküz Mehmed Paşa (1. Dönemi: 1614- 1616)
   • I. Ahmed’in kızı Gevherhan Sultan ile evlidir. İran üzerine sefere çıktı (Revan Seferi) ancak başarısız oldu. Bu başarısızlık üzerine azledildi. (Daha sonra II. Osman döneminde tekrar sadrazam olacaktır).
7. Damat Halil Paşa (1. Dönemi: 1616- 1619)
   • Kaptan-ı Deryalık’tan sadrazamlığa yükseldi. I. Ahmed vefat ettiğinde (1617) sadaret makamındaydı ve I. Mustafa’nın ilk saltanatında da görevine devam etti.

I. Ahmed’in 1617’deki vefatından sonra Osmanlı tahtında, veraset sistemindeki değişiklik (ekber ve erşed sistemi uygulaması) ve yaşanan siyasi krizler nedeniyle oldukça çalkantılı bir dönem başlamıştır.

Bu dönemde tahta sırasıyla I. Mustafa (iki kez), II. Osman (Genç Osman) ve ardından IV. Murad geçmiştir.

İşte bu geçiş döneminin sadrazamları:

I. Mustafa (1. Saltanatı) Dönemi Sadrazamları (1617 – 1618)

I. Ahmed’in vefatıyla, kardeşi I. Mustafa tahta çıkarıldı. Akıl sağlığının yerinde olmadığı kısa sürede anlaşıldı. Yaklaşık 3 aylık bu ilk saltanatında sadrazam değişikliği olmadı.

1. Damat Halil Paşa (Görevine devam etti)
   • I. Ahmed’in son sadrazamıydı. I. Mustafa’nın kısa süren ilk saltanatında da görevini sürdürdü. I. Mustafa tahttan indirilip yerine II. Osman geçince de bir süre daha makamında kaldı.

II. Osman (Genç Osman) Dönemi Sadrazamları (1618 – 1622)

Amcası I. Mustafa’nın tahttan indirilmesiyle 14 yaşında tahta geçti. Hotin Seferi ve sonrasındaki reform girişimleri, yeniçerilerle arasının açılmasına ve trajik ölümüne yol açtı.

1. Damat Halil Paşa (Görevine devam etti- 1619)
   • II. Osman tahta çıktığında sadrazamdı. İran üzerine yapılan seferdeki (Pül-i Şikeste yenilgisi) başarısızlığı ve barış antlaşmasındaki (Serav Antlaşması) şartlar nedeniyle azledildi.
2. Öküz Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1619)
   • Kaptan-ı Deryalıktan ikinci kez sadarete getirildi. Ancak bu seferki görevi çok kısa sürdü (yaklaşık 11 ay). II. Osman’ın yapmak istediği Hotin Seferi’ne karşı çıktığı veya gönülsüz olduğu için azledildiği rivayet edilir.
3. Güzelce Ali Paşa (İstanköylü Çelebi Ali Paşa) (1619- 1621)
   • Kaptan-ı Derya iken, Akdeniz’deki başarıları üzerine sadrazam yapıldı. Maliyeyi düzeltmek için çok sert tedbirler aldı, haksız kazanç sağlayanların mallarına el koydu. Sert mizacı ve idamları yüzünden pek sevilmedi. Hotin seferi hazırlıkları sırasında hastalanarak vefat etti.
4. Ohrili Hüseyin Paşa (1. Dönemi: 1621)
   • Hotin Seferi sırasında kısa bir süre (yaklaşık 6 ay) sadrazamlık yaptı. Seferdeki başarısızlık nedeniyle azledildi.
5. Dilaver Paşa (1621- 1622)
   • Hotin Seferi’nden dönüşte sadrazam yapıldı. II. Osman’ın hacca gitme bahanesiyle Anadolu’ya geçip ordu toplama planını destekledi. Bu plan duyulunca çıkan büyük yeniçeri isyanında (Haile-i Osmaniye), asiler tarafından padişahtan istendi. II. Osman mecburen teslim etti ve isyancılar tarafından öldürüldü.
6. Ohrili Hüseyin Paşa (2. Dönemi: 1622)
   • İsyanın en hararetli anlarında, Dilaver Paşa’nın katlinden hemen sonra, isyancıları yatıştırmak ümidiyle II. Osman tarafından tekrar sadrazam tayin edildi. Ancak sadece bir gün görevde kalabildi. II. Osman tahttan indirilince o da görevden düştü.

I. Mustafa (2. Saltanatı) Dönemi Sadrazamları (1622 – 1623)

II. Osman’ın feci şekilde öldürülmesinin ardından, akıl sağlığı bozuk olan I. Mustafa tekrar tahta çıkarıldı. Bu dönem Osmanlı tarihinin en anarşik dönemlerinden biridir. “Tagallübe Devri” (Zorbalar Devri) olarak da bilinir. Gerçek iktidar, Valide Sultan ve ocak ağalarının elindeydi.

1. Kara Davud Paşa (1622)
   • II. Osman’ın katlinden birinci derecede sorumlu olan kişidir. I. Mustafa’nın kız kardeşiyle evliydi. Sadareti yaklaşık 1 ay sürdü. II. Osman’ın katlinin yarattığı kamuoyu tepkisi nedeniyle azledildi ve daha sonra idam edildi.
2. Mere Hüseyin Paşa (1. Dönemi: 1622)
   • “Mere” lakabını “bre” kelimesini çok kullanmasından aldığı söylenir. Okuma yazma bilmediği rivayet edilen, devlet adamlığı vasfı olmayan bir yeniçeri zorbasıydı. Yaklaşık 1,5 ay görev yaptı.
3. Lefkeli Mustafa Paşa (1622)
   • Yaklaşık 2 ay görevde kaldı. Askerin isyanı ve rüşvet iddiaları üzerine azledildi.
4. Hadım (Gürcü) Mehmed Paşa (1622- 1623)
   • Enderun’dan yetişmedir. Yaşlı ve tecrübeli bir vezirdi. Yaklaşık 5 ay süren sadaretinde Abaza Mehmed Paşa isyanı patlak verdi. Mere Hüseyin Paşa’nın entrikalarıyla azledildi ve sürgüne gönderilirken yolda boğduruldu.
5. Mere Hüseyin Paşa (2. Dönemi: 1623)
   • Tekrar zorla sadarete geldi. Yaklaşık 6 ay süren bu dönem tam bir terör dönemiydi. Ulema ve halkın büyük tepkisi üzerine kaçmak zorunda kaldı ve azledildi.
6. Kemankeş Kara Ali Paşa (1623- 1624)
   • I. Mustafa’nın son, IV. Murad’ın ilk sadrazamıdır. I. Mustafa’nın tahttan indirilip IV. Murad’ın tahta çıkarılmasında (Saray darbesinde) başrolü oynamıştır.

Bu dönemden sonra, henüz 11 yaşındaki IV. Murad’ın uzun ve başlangıcı yine çalkantılı olacak saltanatı başlayacaktır.

IV. Murad’ın 1640 yılında henüz 28 yaşında vefat etmesi üzerine, Osmanlı hanedanının hayatta kalan tek erkek üyesi olan kardeşi Sultan İbrahim tahta çıktı.

Sultan İbrahim dönemi (1640-1648), başlangıçta güçlü bir sadrazam (Kemankeş Kara Mustafa Paşa) sayesinde istikrarlı gibi görünse de sonrasında saray kadınlarının (başta Kösem Sultan ve Cinci Hoca gibi figürlerin) etkisiyle büyük bir karmaşaya sürüklenmiştir. “Samur ve anber devri” olarak da bilinen bu dönem, lüks ve israfın arttığı, Girit Savaşı’nın başladığı ve sonunda padişahın feci bir şekilde tahttan indirilip öldürüldüğü bir devirdir.

Sultan İbrahim Dönemi Sadrazamları (1640–1648)

1. Kemankeş Kara Mustafa Paşa (Görevine devam etti- 1644)
   • IV. Murad’dan devralınan bu güçlü sadrazam, Sultan İbrahim’in saltanatının ilk 4 yılında devlet yönetimini fiilen elinde tuttu. Maliyeyi düzeltti, donanmayı yeniledi, isyanları önledi. Ancak saraydaki nüfuzlu kişilere (Cinci Hoca, Silahdar Yusuf Paşa ve Kösem Sultan) karşı verdiği mücadeleyi kaybetti ve Sultan İbrahim’in emriyle idam edildi. Bu idam, dönemin kırılma noktası oldu.
2. Sultanzade (Civankapıcıbaşı) Mehmed Paşa (1644- 1645)
   • Sultan I. Ahmed’in torunuydu (annesinden dolayı “Sultanzade” denir). Kemankeş’in idamından sonra sadrazam oldu. Girit Seferi’nin açılmasına önayak oldu. Ancak seferin mali yükünü karşılamakta zorlandı ve görevden alındı.
3. Nevesinli Salih Paşa (1645- 1647)
   • Girit Savaşı’nın devam ettiği bir dönemde sadrazamlık yaptı. Sultan İbrahim’in dengesiz isteklerine (örneğin İstanbul’daki tüm arabaların yasaklanması gibi) karşı çıktığı veya yetersiz kaldığı için, bir divan toplantısı sırasında bizzat padişahın emriyle boğdurularak idam edildi.
4. Kara Musa Paşa (1647)
   • Kaptan-ı Derya iken sadrazam yapıldı, ancak haberi deniz üzerindeyken aldı ve İstanbul’a gelmesi zaman aldı. İstanbul’a geldiğinde ise mührü teslim alamadan (bazı kaynaklara göre sadece 5-6 gün fiilen, bazılarına göre ise hiç başlamadan) görevden alındı ve yerine Hezarpare Ahmed Paşa getirildi. (Bazen listelerde sadrazam olarak sayılmaz veya çok kısa süreli gösterilir).
5. Hezarpare (Tezkereci) Ahmed Paşa (1647- 1648)
   • Sultan İbrahim döneminin son sadrazamıdır. “Hezarpare” (bin parça) lakabı, öldürüldükten sonra cesedinin parçalanmasından gelir. Padişahın aşırı lüks ve israf isteklerini karşılamak için halka ağır vergiler yükledi, samur kürk ve anber vergisi gibi tuhaf uygulamalara başvurdu. Bu durum büyük bir isyana yol açtı.
6. Sofu (Mevlevi) Mehmed Paşa (1648- 1649)
   • Hezarpare Ahmed Paşa’nın linç edilmesinden sonra isyancılar tarafından sadrazamlığa getirildi. Sultan İbrahim’in tahttan indirilmesi (hal’i) ve yerine 7 yaşındaki oğlu IV. Mehmed’in geçirilmesi sürecini yönetti. Sultan İbrahim’in idamına fetva veren heyetin içindeydi. IV. Mehmed döneminin de ilk sadrazamı oldu.

IV. Mehmed (Avcı Mehmed) Dönemi Sadrazamları (1648–1687)

IV. Mehmed 7 yaşında tahta çıktı ve 39 yıl saltanat sürdü (Kanuni’den sonra en uzun süre). Dönemi kabaca üç ana bölüme ayrılır:

1. Ağalar ve Valide Sultanlar (Kösem vs. Turhan) Saltanatı: Büyük iç karışıklıklar, mali krizler. (1648-1656)
2. Köprülüler Devri: İstikrarın sağlandığı, fetihlerin yeniden başladığı parlak dönem. (1656-1683)
3. Viyana Bozgunu ve Sonrası: Büyük felaket yılları. (1683-1687)

IV. Mehmed (Avcı Mehmed) dönemi (1648–1687), 39 yıl ile Osmanlı tarihinin en uzun ikinci saltanatıdır. Bu uzun dönem, siyasi karakteri bakımından üç ana bölüme ayrılır ve sadrazam profilleri de buna göre değişir.

1. Buhran ve Kargaşa Dönemi (1648–1656)

Padişahın çocuk yaşta olması nedeniyle iktidarın Valide Sultanlar (önce Büyük Valide Kösem Sultan, sonra Valide Turhan Sultan) ve ocak ağaları elinde olduğu, mali krizlerin ve askeri isyanların (Çınar Vakası gibi) bitmediği bir dönemdir. 8 yılda 10’dan fazla sadrazam değişmiştir.

• Sofu Mevlevi Mehmed Paşa (1648- 1649): Sultan İbrahim’in katlinden sonra bir süre daha görevde kaldı. Ocak ağalarıyla anlaşmazlığa düşünce azledildi.
• Kara Murad Paşa (Kara Dev Murad Paşa) (1. Dönemi: 1649- 1650): Ocak ağalarının desteğiyle geldi ancak onların aşırı isteklerinden bunalıp mührü kendi isteğiyle iade etti.
• Melek Ahmed Paşa (1650- 1651): IV. Murad’ın kızı Kaya Sultan’ın eşidir. Maliye’deki açık yüzünden ayarı düşük akçe basınca büyük bir esnaf ve asker isyanı çıktı, azledildi.
• Siyavuş Paşa (1. Dönemi: 1651): Yaklaşık bir ay süren kısa bir sadareti oldu. Kösem Sultan’ın katledilmesi bu dönemdedir.
• Gürcü Mehmed Paşa (1651- 1652): Yaşlı ve tecrübeli bir vezirdi ancak dönemin karışıklıklarına çözüm bulamadı.
• Tarhuncu Ahmed Paşa (1652- 1653): Dönemin en önemli isimlerinden biridir. İlk kez modern anlamda bir devlet bütçesi (Tarhuncu Bütçesi) hazırladı. Saray masraflarını kısıp gelir-gider dengesini sağlamaya çalıştığı için çıkarları zedelenenlerin iftirasıyla idam edildi.
• Koca Derviş Mehmed Paşa (1653- 1654): Felçli olmasına rağmen sadarete getirildi, eceliyle öldü.
• İpşir Mustafa Paşa (1654- 1655): Eski bir Celali lideriydi. Sadrazam olunca kendisine rakip gördüğü devlet adamlarını (örneğin Siyavuş Paşa’yı) öldürttü ama sonunda kendisi de bir isyanla öldürüldü.
• Kara Murad Paşa (2. Dönemi: 1655): İkinci sadareti de kısa sürdü, askerle anlaşamayacağını anlayınca istifa etti.
• Ermeni Süleyman Paşa (1655- 1656): Çok kısa süren, etkisiz bir sadareti oldu.
• Deli Hüseyin Paşa (1656): Girit serdarı iken sadaret mührü gönderildi ancak İstanbul’a gelmedi, gıyabında kısa süre sadrazam sayıldı, mühür geri alındı.
• Zurnazen Mustafa Paşa (1656): Osmanlı tarihinin en kısa süreli sadrazamıdır. Sadece 4 saat görevde kalabilmiştir. Bir isyan sırasında askerlerin baskısıyla mührü aldı ama aynı gün içindeki başka gelişmelerle azledildi.
• Siyavuş Paşa (2. Dönemi: 1656): Büyük bir asker isyanı sırasında (Vaka-i Vakvakiye / Çınar Vakası) zorla göreve getirildi, kısa süre sonra vefat etti.
• Boynuyaralı Mehmed Paşa (1656): Çınar Vakası’nın dehşeti içinde birkaç ay görev yaptı. Çanakkale Boğazı’nın Venediklilerce kapatılması üzerine Venedik donanmasına karşı başarısız olunca azledildi.

2. Köprülüler Devri (İstikrar Dönemi) (1656–1683)

Devletin uçurumun kenarına geldiği bir anda, Valide Turhan Sultan’ın tam desteğiyle Köprülü ailesinin yönetime geçmesiyle başlayan “duraklama içindeki yükselme” dönemidir.

• Köprülü Mehmed Paşa (1656- 1661):
  • Göreve gelirken padişahtan bazı şartlar (işlerine karışılmaması, hakkında bir şikâyet olursa önce savunmasının alınması vb.) öne süren ilk sadrazamdır.
  • Çok sert tedbirlerle iç isyanları bastırdı, Çanakkale Boğazı’ndaki Venedik ablukasını kaldırdı, devlet otoritesini yeniden kurdu. 5 yıl sadarette kaldı ve eceliyle vefat etti.
• Köprülü Fazıl Ahmed Paşa (1661- 1676):
  • Babasının vasiyeti üzerine sadarete geçti. 15 yıl boyunca aralıksız sadrazamlık yaptı (Bu dönemdeki en uzun süre).
  • Babasının sertliğinin aksine daha yumuşak ve adil bir yönetim sergiledi.
  • Girit’in fethini (Kandiye) tamamladı (1669), Avusturya’ya karşı Uyvar’ı fethetti (Vasvar Antlaşması), Lehistan seferinde Kamaniçe’yi aldı (Bucaş Antlaşması). Osmanlı’nın topraklarına toprak kattığı son parlak dönemdir.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676- 1683):
  • Köprülü ailesinin damadı ve yetiştirmesidir. Fazıl Ahmed Paşa’nın ölümü üzerine sadrazam oldu.
  • Yetenekli ancak aşırı hırslıydı. Rusya ile yapılan Çehrin Seferi’nde kısmi başarı sağladı.
  • Büyük bir orduyla çıktığı II. Viyana Kuşatması‘nda (1683) uğradığı ağır bozgun hem kendisinin idamına hem de Osmanlı için geri çekilme döneminin başlamasına neden oldu.

3. Felaket Yılları (1683–1687)

Viyana bozgunundan sonra başlayan “Kutsal İttifak Savaşları”nda alınan ağır yenilgiler dönemi.

• Bayburtlu Kara İbrahim Paşa (1683- 1685): Viyana bozgunundan sonra orduyu toparlayamadı. Macaristan’daki kaleler birer birer elden çıkarken yetersiz kaldı ve azledildi.
• Sarı Süleyman Paşa (1685- 1687): Budin Kalesi’nin düşmesine engel olamadı. Mohaç’taki ikinci savaşta (1687) ordunun kontrolünü kaybetti ve asker isyan edince cepheden kaçıp İstanbul’a geldi, azledildi ve idam edildi.
• Abaza Siyavuş Paşa (1687- 1688): Cephede ordu tarafından sadrazam seçildi. Askerle birlikte İstanbul’a yürüyerek IV. Mehmed’i tahttan indirdi. II. Süleyman döneminin başında da kısa süre görev yaptı.

IV. Mehmed’in 1687’de askerî bir darbe ile tahttan indirilmesinin ardından, Osmanlı İmparatorluğu tarihinin en zorlu dönemlerinden birine, “Felaket Yılları” olarak adlandırılan ve 1699 Karlofça Antlaşması’na kadar sürecek olan uzun savaş dönemine girdi. Bu dönemde tahta sırasıyla II. Süleyman, II. Ahmed ve II. Mustafa geçti.

II. Süleyman Dönemi Sadrazamları (1687–1691)

40 yıldan fazla bir süre “Kafes” hayatı yaşadıktan sonra tahta çıkan II. Süleyman’ın kısa saltanatı, Kutsal İttifak savaşlarının en şiddetli olduğu dönemdir.

1. Abaza Siyavuş Paşa (1687- 1688): IV. Mehmed’i tahttan indiren isyancıların başıydı. Ancak İstanbul’da asayişi sağlayamadı. Yeniçeriler ve halkın karıştığı büyük bir arbedede konağı basılarak öldürüldü.
2. Ayaşlı Nişancı İsmail Paşa (1688): Yaklaşık 2 ay gibi çok kısa bir süre görevde kaldı. Dönemin karışıklıkları içinde etkili olamadı.
3. Tekirdağlı Bekri Mustafa Paşa (1688- 1689): Edirne’de sadaret mührünü aldı. Belgrad’ın Avusturyalıların eline geçmesi üzerine azledildi.
4. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa (1689- 1691):
   • Köprülü ailesinden gelen üçüncü büyük sadrazamdır. Devletin içine düştüğü buhranlı dönemde bir kurtarıcı olarak görüldü.
   • Maliyede ve askeri teşkilatta çok ciddi reformlar yaptı (örneğin, haksız vergi muafiyetlerini kaldırdı, yeniçeri ocaklarını temizledi).
   • Hıristiyan halk üzerindeki vergi yükünü hafifleterek devlete bağlılıklarını artırmaya çalıştı.
   • Kaybedilen Belgrad’ı geri aldı (1690). Ancak Slankamen Savaşı’nda (1691) bizzat savaşırken şehit düştü. Onun ölümü Osmanlı için büyük bir kayıp oldu.

II. Ahmed Dönemi Sadrazamları (1691–1695)

II. Süleyman’ın vefatı üzerine tahta geçen kardeşi II. Ahmed de uzun süre kafes hayatı yaşamıştı. Saltanatı boyunca savaşlar kötüye gitmeye devam etti.

1. Arabacı Ali Paşa (1691- 1692): Fazıl Mustafa Paşa’nın şehadeti üzerine sadrazam oldu. Ancak orduyu sefere göndermekte isteksiz davrandı ve devlet adamlarına karşı sert tutumu nedeniyle azledilip sürüldü (daha sonra idam edildi).
2. Merzifonlu Çalık Hacı Ali Paşa (1692- 1693): Yaklaşık bir yıl görev yaptı. Girit’teki Venedik kuşatmasını kırmakta başarılı olsa da genel gidişatı değiştiremedi.
3. Bozoklu (Bıyıklı) Mustafa Paşa (1693- 1694): Dürüst ve gayretli bir vezirdi ancak dönemin ağır şartları altında yıprandı ve azledildi.
4. Sürmeli Ali Paşa (1694- 1695): II. Ahmed’in son sadrazamıdır. Sakız Adası’nın Venedikliler tarafından işgali üzerine büyük tepki çekti. II. Mustafa tahta çıktığında hâlâ görevdeydi.

II. Mustafa Dönemi Sadrazamları (1695–1703)

II. Mustafa, ordunun başında bizzat sefere çıkan son Osmanlı padişahıdır. Saltanatının ilk yılları askeri başarılarla başlasa da sonu büyük bir hezimet (Zenta) ve ardından Edirne Vakası ile bitmiştir.

1. Sürmeli Ali Paşa (1695): Sakız Adası’nın kaybı ve mali sıkıntılar nedeniyle yeni padişah tarafından azledildi ve idam edildi.
2. Elmas Mehmed Paşa (1695- 1697):
   • Cesur ve dürüst bir devlet adamıydı. II. Mustafa’nın bizzat katıldığı seferlerde başarılı oldu (Lugos Muharebesi, Sakız’ın geri alınması).
   • Ancak Zenta Muharebesi‘nde (1697) alınan ağır bozgun sırasında, askerleri durdurmaya çalışırken savaş meydanında şehit düştü.
3. Amcazade Hüseyin Paşa (Köprülü Hüseyin Paşa) (1697- 1702):
   • Köprülü ailesinin dördüncü sadrazamıdır. Zenta bozgunundan sonra devleti toparlamak için göreve getirildi.
   • Barış yanlısıydı ve Osmanlı Devleti’nin ilk büyük toprak kaybını resmileştiren Karlofça Antlaşması‘nı (1699) imzalayarak uzun savaş dönemini bitirdi.
   • Barış döneminde maliyeyi, donanmayı ve askeri yapıyı düzeltmek için önemli reformlar yaptı. Ancak sağlığı bozulunca ve saraydaki muhaliflerin etkisi artınca istifa etti.
4. Daltaban Mustafa Paşa (1702- 1703): Sert mizaçlı bir askerdi. Kırım Hanı ile işbirliği yaparak Rusya üzerine yeni bir savaş açma planları yaptığı için, barış yanlısı Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin telkinleriyle azledilip idam edildi.
5. Rami Mehmed Paşa (1703):
   • “Kalemiye” sınıfından (bürokrasiden) gelen nadir sadrazamlardan biridir. Şair ve diplomattı (Karlofça görüşmelerindeki başarısıyla tanınır).
   • Ancak askeri konulardaki tecrübesizliği ve Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin devlet işlerine aşırı müdahalesi yüzünden otorite kuramadı.
   • Büyük bir isyan olan Edirne Vakası (1703) patlak verdiğinde olayları kontrol edemedi, azledildi ve isyancılar tarafından II. Mustafa tahttan indirildi.

III. Ahmed Dönemi Sadrazamları (1703–1730)

II. Mustafa’nın “Edirne Vakası” ile tahttan indirilmesinin ardından yerine kardeşi III. Ahmed geçti. 27 yıllık saltanatı, Lale Devri ve Patrona Halil İsyanı gibi Osmanlı tarihinin en önemli iki olayıyla anılır.

1. Kavanoz Ahmed Paşa (1703): Edirne Vakası sırasında kısa bir süre görev yaptı.
2. Damat (Morali) Hasan Paşa (1703- 1704): III. Ahmed’in kızı Fatma Sultan ile evliydi. İsyanın bastırılmasından sonraki kargaşa ortamında sadrazamlık yaptı.
3. Kalaylıkoz Hacı Ahmed Paşa (1. Dönemi: 1704): Kısa süreli bir sadarettir.
4. Baltacı Mehmed Paşa (1. Dönemi: 1704- 1706): İlk sadaretinde etkili olamadı.
5. Çorlulu Ali Paşa (1706- 1710): III. Ahmed döneminin başındaki en güçlü sadrazamlardandır. İsveç Kralı Demirbaş Şarl’ın Poltava’da Ruslara yenilip Osmanlı’ya sığınması meselesini yönetti. Saraydaki rakiplerinin entrikası sonucu azledildi ve idam edildi.
6. Köprülü Damadı Numan Paşa (1710): Köprülü ailesine damat olduğu için bu lakapla anılır. Rusya ile savaşıp savaşırmama konusunda tereddüt edince hızla görevden alındı.
7. Baltacı Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1710- 1711):
   • Tarihteki en bilinen sadaretidir. Rus Çarı I. Petro’ya karşı Prut Seferi‘ne çıktı.
   • Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında sıkıştırdı ancak (Katerina’nın rüşvet verdiği iddialarıyla da anılan) Prut Antlaşması ile Rus ordusunun çekilmesine izin verdi. Bu durum İstanbul’da hayal kırıklığı yarattı ve azledildi.
8. Ağa (Gazi) Yusuf Paşa (1711- 1712): Prut’tan sonra kısa bir süre görev yaptı.
9. Silahdar (Gazi) Süleyman Paşa (1712- 1713):
10. Hoca İbrahim Paşa (1713):
11. Silahdar (Şehid) Damat Ali Paşa (1713- 1716):
    • Dönemin en yetenekli ve cesur sadrazamlarındandı. III. Ahmed’in kızıyla evliydi.
    • Venediklilerden Mora’yı geri alarak büyük bir başarı kazandı (1715).
    • Ancak bu başarı Avusturya’yı rahatsız etti ve Osmanlı’ya savaş ilan ettiler.
    • Avusturya’ya karşı Petrovaradin Muharebesi‘nde (1716) Avusturyalı komutan Prens Eugen’e karşı savaşırken alnından vurularak şehit düştü. Onun ölümü savaşın gidişatını değiştirdi.
12. Hacı Halil Paşa (Arnavut) (1716- 1717): Petrovaradin bozgunundan sonra devleti toparlamaya çalıştı.
13. Nişancı (Tezkireci) Mehmed Paşa (1717- 1718): Avusturya savaşlarının son döneminde görev yaptı.
14. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (1718- 1730):
    • Lale Devri‘nin (1718-1730) mimarıdır. 12 yıl kesintisiz sadrazamlık yaptı.
    • Avusturya ile Pasarofça Antlaşması‘nı imzalayarak (ağır toprak kayıplarına rağmen) Batı’da uzun bir barış dönemi başlattı.
    • Döneminde matbaa (İbrahim Müteferrika) kuruldu, Avrupa’ya ilk kez elçiler gönderildi, İstanbul’da saraylar, köşkler (Sadabad gibi) ve bahçeler inşa edildi, çini ve lale yetiştiriciliği zirveye çıktı.
    • Ancak İran savaşlarındaki başarısızlıklar, artan lüks ve israf, halkın tepkisini çekti. 1730’da Patrona Halil İsyanı patlak verdi.
    • İsyancılar tarafından III. Ahmed’den istenerek azledildi ve parçalanarak öldürüldü. Bu olayla birlikte III. Ahmed de tahttan indirildi ve Lale Devri sona erdi.

I. Mahmud Dönemi Sadrazamları (1730–1754)

III. Ahmed’in Patrona Halil İsyanı ile tahttan indirilmesi üzerine yerine yeğeni I. Mahmud geçti. Saltanatı, Patrona Halil zorbalarının temizlenmesi ve Avusturya/Rusya ile yapılan başarılı savaşlarla (Belgrad’ın geri alınması) anılır.

1. Silahdar (Topal) Mehmed Paşa (1. Dönemi: 1730- 1731): Patrona Halil İsyanı’ndan hemen sonra sadrazam oldu. I. Mahmud ile işbirliği yaparak isyanın elebaşlarını temizledi.
2. Kabakulak İbrahim Paşa (1731): Sadece 3 ay görev yaptı.
3. Topal Osman Paşa (1731- 1732): Çok başarılı bir askerdi. Sadaretinden sonra İran cephesine serdar olarak gönderildi ve Kerkük’te şehit düştü.
4. Hekimoğlu Ali Paşa (1. Dönemi: 1732- 1735): Dönemin en önemli devlet adamlarından biridir.
5. Gürcü İsmail Paşa (1735- 1736):
6. Silahdar (Damat) Mehmed Paşa (1736- 1737):
7. Mühendis Hacı İvaz Mehmed Paşa (1737- 1738): Belgrad Kuşatması’nda başarılı oldu.
8. Yeğen Hacı Mehmed Paşa (1738- 1739):
   • Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşların sonunu getiren ve Belgrad’ın geri alındığı Belgrad Antlaşması‘nı (1739) imzaladı.
9. Hacı İvaz Paşazade İbrahim Paşa (1739- 1740):
10. Nişancı Şehla Hacı Ahmed Paşa (1. Dönemi: 1740- 1742):
11. Hekimoğlu Ali Paşa (2. Dönemi: 1742- 1743):
12. Seyyid Hasan Paşa (1743- 1746):
13. Tiryakı Hacı Mehmed Paşa (1746- 1747):
14. Hekimoğlu Ali Paşa (3. Dönemi: 1747): (Üçüncü ve çok kısa süren bir sadareti daha oldu).
15. Seyyid Abdullah Paşa (1747- 1750):
16. Divitdar Mehmed Emin Paşa (1750- 1752):
17. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (1. Dönemi: 1752- 1755): I. Mahmud’un son sadrazamıdır ve III. Osman döneminde de görevine devam etmiştir.

III. Osman Dönemi Sadrazamları (1754–1757)

I. Mahmud’un kardeşi olan III. Osman’ın saltanatı sadece 3 yıl sürmüştür. Bu kısa dönem, sık sık sadrazam değişikliğinin yaşandığı ve saray içi çekişmelerin yoğun olduğu bir ara dönem olarak bilinir.

1. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (1. Dönemi: 1752- 1755): I. Mahmud’un son sadrazamı olarak göreve başlamıştı, III. Osman döneminde de devam etti.
2. Hekimoğlu Ali Paşa (3. Dönemi: 1755): Tecrübeli devlet adamı, çok kısa bir süre (yaklaşık 50 gün) üçüncü kez sadrazam oldu.
3. Naili Abdullah Paşa (1755):
4. Silahdar Bıyıklı Ali Paşa (1755):
5. Yeğen Hacı Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1755- 1756):
6. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (2. Dönemi: 1756- 1757): Kısa bir aradan sonra tekrar göreve geldi.
7. Koca Mehmed Ragıb Paşa (1757): III. Osman’ın son sadrazamıdır. Padişah vefat ettiğinde görevdeydi ve III. Mustafa döneminin de en önemli sadrazamı olacaktır.

III. Mustafa Dönemi Sadrazamları (1757–1774)

III. Osman’ın vefatı üzerine tahta kuzeni III. Mustafa geçti. Saltanatı, uzun bir barış dönemi (Koca Ragıb Paşa sayesinde) ile başlayıp, Osmanlı Devleti için felaketle sonuçlanan 1768-1774 Rus Savaşı ile sona ermiştir.

1. Koca Mehmed Ragıb Paşa (1757- 1763):
   • Dönemin en yetenekli ve barış yanlısı devlet adamıdır. “Barış devrinin son büyük sadrazamı” olarak bilinir.
   • 6 yıl süren sadaretinde maliyeyi düzeltmeye, orduyu modernize etmeye çalıştı ve devleti Avrupa’daki Yedi Yıl Savaşları’nın dışında tutarak uzun bir barış dönemi sağladı. Edebiyatçı kişiliğiyle de tanınır. Eceliyle vefat etti.
2. Tevkii Hamza Hâmid Paşa (1763):
3. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (3. Dönemi: 1763- 1765): Üçüncü kez sadarete getirildi.
4. Muhsinzade Mehmed Paşa (1. Dönemi: 1765- 1768): Barışçıl bir siyaset izledi. Ancak Rusya’nın Lehistan (Polonya) işlerine müdahalesi sonucu artan gerilim üzerine, padişahın savaş ısrarına direnemedi ve azledildi.
5. Silahdar Mehmed Paşa (1768- 1769):
6. Moldovancı Ali Paşa (1769): 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ilk aylarında, Hotin Kuşatması’ndaki başarısızlıkları nedeniyle azledilip idam edildi.
7. İvazzade Halil Paşa (1769- 1770): Savaşın kötü gidişatını durduramadı.
8. Silahdar Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1770- 1771): Rus donanmasının Çeşme’de Osmanlı donanmasını yaktığı Çeşme Baskını (1770) bu dönemde yaşandı.
9. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (4. Dönemi: 1771): Çok kısa bir süre (1 ay) dördüncü kez göreve geldi.
10. Muhsinzade Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1771- 1774):
    • Savaşın felakete dönüştüğü bir dönemde tekrar göreve getirildi.
    • III. Mustafa, savaşın kötü gidişatı ve Şumnu’daki ordugâhtan gelen kötü haberler üzerine kahrından vefat ettiğinde (Ocak 1774) sadaret makamındaydı. I. Abdülhamid döneminin de ilk sadrazamı oldu.

III. Mustafa’nın vefatı ve 1768-1774 Rus Savaşı’nın felaketle sonuçlandığı bir dönemde tahta geçen I. Abdülhamid dönemiyle devam ediyoruz.

I. Abdülhamid Dönemi Sadrazamları (1774–1789)

I. Abdülhamid tahta çıktığında, Osmanlı tarihinin en ağır yenilgilerinden biri yaşanmış ve devlet acil barışa mecbur kalmıştı. Saltanatı, bu savaşın yaralarını sarmaya çalışmak ve yeni bir Rus savaşına (1787-1792) girmekle geçti.

1. Muhsinzade Mehmed Paşa (2. Dönemi: Görevine devam etti- 1774):
   • III. Mustafa’nın son sadrazamıydı. Taht değişikliğinden kısa bir süre sonra, Rus ordusuyla yapılan felaket niteliğindeki Kozluca Muharebesi’nin ardından ağır hasta bir şekilde ordugâhta vefat etti.
2. İzzet Mehmed Paşa (1. Dönemi: 1774- 1775):
   • Muhsinzade’nin ölümü üzerine göreve geldi ve Osmanlı Devleti için bir dönüm noktası olan Küçük Kaynarca Antlaşması‘nı (1774) imzalamak zorunda kaldı. Bu antlaşmayla Kırım bağımsızlığını kazandı ve Rusya’ya büyük tavizler verildi.
3. Derviş Mehmed Paşa (1775- 1776):
4. Darendeli Cebecizade Mehmed Paşa (1776- 1777):
5. İzzet Mehmed Paşa (2. Dönemi: 1778- 1779):
6. Silahdar Seyyid Mehmed Paşa (Karahisarlı) (1. Dönemi: 1779- 1781):
7. İzzet Mehmed Paşa (3. Dönemi: 1781- 1782): Üçüncü kez ve son kez sadarete geldi.
8. Yeğen Hacı Mehmed Paşa (1782):
9. Halil Hamid Paşa (Hamid Halil Paşa) (1782- 1785):
   • Dönemin en önemli sadrazamlarından biridir. Devletin acil reformlara ihtiyacı olduğunu gördü ve Batı tarzı askeri ıslahatlar yapmaya (Fransız mühendisler getirmek gibi) çalıştı.
   • Ancak Kırım’ın Rusya tarafından ilhak edilmesine (1783) engel olamadı. Yaptığı reformlar ve artan gücü, padişahın ve saraydaki rakiplerinin tepkisini çekti. Görevden alındıktan sonra idam edildi.
10. Hazinedar Şahin Ali Paşa (1785):
11. Kör Vâle (Çorlulu) Köse Bahir Mustafa Paşa (5. Dönemi: 1785- 1786): 80 yaşını geçmişken beşinci ve son kez, çok kısa bir süreliğine sadrazam oldu.
12. Koca Yusuf Paşa (1. Dönemi: 1786- 1789):
    • Savaş yanlısı bir siyaset izledi. Onun döneminde Rusya’ya Kırım ve Gürcistan meseleleri yüzünden yeniden savaş ilan edildi (1787-1792 Osmanlı-Rus/Avusturya Savaşı).
    • Savaşın ilk dönemlerinde Avusturya cephesinde bazı başarılar (Şebeş Zaferi) kazandı. I. Abdülhamid vefat ettiğinde sadaret makamındaydı ve III. Selim döneminde de görevine devam etti.

III. Selim Dönemi Sadrazamları (1789–1807)

I. Abdülhamid’in ölümü üzerine tahta, reformist (yenilikçi) padişah olarak bilinen yeğeni III. Selim geçti. Saltanatı, devam eden felaket savaşları (Ziştovi ve Yaş Antlaşmaları), Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) reformları ve Kabakçı Mustafa İsyanı ile son bulmuştur.

1. Koca Yusuf Paşa (1. Dönemi: Görevine devam etti- 1789): Avusturya cephesindeki başarısızlıklar üzerine azledildi.
2. Kethüda Çerkes Hasan Paşa (1789- 1790): Ordunun moralini yükseltemedi ve savaşın gidişatını değiştiremedi.
3. Cezayirli Gazi Hasan Paşa (1790):
   • Kaptan-ı Derya olarak ünlenmiş, çok yaşlı (80’lerini geçmişti) ve cesur bir askerdi.
   • Padişahın ısrarıyla sadarete getirildi ancak Rus cephesindeki ordugâha ulaştıktan kısa bir süre sonra hastalanarak vefat etti.
4. Koca Yusuf Paşa (2. Dönemi: 1791- 1792): Savaşın sonunu getirmek için tekrar göreve getirildi. Avusturya ile Ziştovi Antlaşması (1791) ve Rusya ile Yaş Antlaşması‘nı (1792) imzalayarak bu felaket savaşlarını sonlandırdı.
5. Melek Mehmed Paşa (1792- 1794): Barış sonrası dönemin ilk sadrazamıdır.
6. İzzet Mehmed Paşa (1794- 1798):
   • III. Selim’in Nizam-ı Cedid reformlarının uygulandığı dönemin önemli sadrazamlarındandır.
   • Fransa’nın Mısır’ı işgali (1798) sırasında görevdeydi. Bu olaya yeterince hızlı tepki verememekle suçlanarak azledildi.
7. Kör Yusuf Ziyaüddin Paşa (1. Dönemi: 1798- 1805): Nizam-ı Cedid reformlarını destekledi. Fransızlara karşı Mısır’a gönderilen ordunun serdarlığını yaptı.
8. Hafız İsmail Paşa (1805- 1806):
9. İbrahim Hilmi Paşa (1806- 1807):
   • III. Selim’in son sadrazamıdır. Nizam-ı Cedid karşıtlarının başlattığı Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) sırasında Boğaz’daki yalıda bulunuyordu. İsyancılar onu yakalayıp öldürdü. Bu isyan, III. Selim’in tahttan indirilmesi ve Nizam-ı Cedid reformlarının sona ermesiyle sonuçlandı.

IV. Mustafa Dönemi Sadrazamları (1807–1808)

III. Selim’i tahttan indiren Kabakçı Mustafa İsyanı’nın ardından tahta geçirilen IV. Mustafa’nın 14 aylık saltanatı, tamamen bir anarşi ve iktidar mücadelesi içinde geçmiştir.

1. Çelebi Mustafa Paşa (1807- 1808):
   • Kabakçı Mustafa İsyanı’nı destekleyen ve isyancılar tarafından sadarete getirilen bir isimdi. Nizam-ı Cedid’in kaldırılması sürecini yönetti.
   • III. Selim’i tekrar tahta çıkarmak için yola çıkan Rusçuk Yâranı (Alemdar Mustafa Paşa ve ekibi) üzerine gönderildi ancak başarısız oldu.
2. Alemdar Mustafa Paşa (1808):
   • IV. Mustafa döneminin son sadrazamıdır ancak asıl rolü bu padişahı tahttan indirmesidir.
   • Ordusuyla İstanbul’a (Bâb-ı Ali) gelerek yönetime el koydu. Amacı III. Selim’i kurtarmaktı ancak o saraya ulaştığında IV. Mustafa, III. Selim’i ve kardeşi Şehzade Mahmud’u öldürtme emrini vermişti. III. Selim katledildi, ancak Şehzade Mahmud (II. Mahmud) kurtarıldı.
   • Alemdar Mustafa Paşa, IV. Mustafa’yı hemen tahttan indirdi (Temmuz 1808) ve yerine II. Mahmud’u padişah ilan etti. Kendisi de II. Mahmud’un sadrazamı olarak görevine devam etti.

II. Mahmud Dönemi Sadrazamları (1808–1839)

II. Mahmud’un 31 yıllık saltanatı, Osmanlı tarihinin en köklü reformlarının (Tanzimat’ın habercisi olan) yapıldığı bir “restorasyon” dönemidir. Bu dönemde “Sadrazam” unvanı dönem dönem “Başvekil” olarak da kullanılmıştır.

1. Alemdar Mustafa Paşa (Görevine devam etti- 1808):
   • II. Mahmud’u tahta çıkaran kişi olarak büyük bir güce sahipti.
   • Ayanlarla tarihi Sened-i İttifak‘ı imzaladı ve Nizam-ı Cedid’in devamı olan Sekban-ı Cedid ordusunu kurdu.
   • Bu yenilikler ve ayanlara verilen tavizler, yeniçerilerin büyük bir isyan (Alemdar Vakası) başlatmasına neden oldu. Sarayı basılan Alemdar, yeniçerilere esir düşmemek için barut fıçılarını ateşleyerek intihar etti.
2. Çavuşbaşı Memiş Paşa (1808- 1809): Alemdar Vakası’nın kargaşasında kısa bir süre sadrazamlık yaptı.
3. Çarhacı Ali Paşa (1809)
4. Kör Yusuf Ziyaüddin Paşa (2. Dönemi: 1809- 1811)
5. Laz Ahmed Paşa (1811- 1812)
6. Hurşid Ahmed Paşa (1812- 1815): Rusya ile Bükreş Antlaşması‘nı (1812) imzaladı. Tepedelenli Ali Paşa isyanıyla uğraştı.
7. Mehmed Emin Rauf Paşa (1. Dönemi: 1815- 1818): II. Mahmud döneminde 4 kez sadrazamlık yapacak önemli bir figürdür.
8. Burdurlu Derviş Mehmed Paşa (1818- 1820)
9. Seyyid Ali Paşa (1820- 1821)
10. Benderli Ali Paşa (1821): Yunan İsyanı’nın (Mora İsyanı) patlak verdiği dönemde göreve geldi. Çok kısa süre sonra azledildi ve isyanla bağlantılı olduğu şüphesiyle idam edildi.
11. Hacı Salih Paşa (1821- 1822)
12. Deli Abdullah Paşa (1822- 1823)
13. Silahdar Ali Paşa (1823)
14. Mehmed Emin Rauf Paşa (2. Dönemi: 1823- 1824)
15. İsmet Paşa (1824)
16. Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa (1824- 1828):
    • Sadareti sırasında Osmanlı tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri olan Vaka-i Hayriye (Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması) (1826) gerçekleşti. Bu reformun uygulanmasında padişahın yanında yer aldı.
17. Mehmed Emin Rauf Paşa (3. Dönemi: 1828- 1831): 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ve Yunanistan’ın bağımsızlığını kazandığı (Edirne Antlaşması) dönemin sadrazamıdır.
18. Gazi (Yunan) Mehmed Reşid Paşa (1831- 1833):
    • Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın isyanı ve ordusunun Kütahya’ya kadar ilerlediği büyük buhran sırasında görev yaptı.
19. Mehmed Emin Rauf Paşa (4. Dönemi: 1833- 1839):
    • II. Mahmud’un son sadrazamıdır. Kavalalı isyanının ardından Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın imzalandığı dönemde görev yaptı.
    • II. Mahmud 1839’da vefat ettiğinde hâlâ görevdeydi ve Tanzimat Fermanı‘nın ilan edildiği Sultan Abdülmecid döneminin de ilk sadrazamı oldu.

Bu dönem, “Sadrazamlık” makamının Batı’daki “Başbakanlık” sistemine benzetilmeye çalışıldığı, unvanın “Başvekil” olarak da anıldığı ve sık sık sadrazam değişikliklerinin yaşandığı bir reform dönemidir.

Sultan Abdülmecid Dönemi Sadrazamları (1839–1861)

Tanzimat Dönemi’nin bu ilk padişahı zamanında, Mustafa Reşid Paşa, Mehmed Emin Âli Paşa ve Keçecizade Fuad Paşa gibi Batı tarzı bürokratlar devlet yönetimine damga vurmuştur.

1. Mehmed Emin Rauf Paşa (4. Dönemi: Görevine devam etti- 1839):
   • II. Mahmud’un son sadrazamıydı. Sultan Abdülmecid tahta geçtiğinde ve Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) okunduğunda hâlâ görevdeydi. Fermanın okunmasından kısa bir süre sonra azledildi.
2. Koca Hüsrev Mehmed Paşa (1839- 1840):
   • II. Mahmud döneminin en güçlü figürlerindendi. Tanzimat Fermanı’nı okuyan Mustafa Reşid Paşa’ya karşı eski düzeni (ıslahat karşıtlarını) temsil ediyordu.
3. Mehmed Emin Rauf Paşa (5. Dönemi: 1840- 1841): Beşinci kez göreve geldi.
4. İzzet Mehmed Paşa (4. Dönemi: 1841- 1842):
5. Mehmed Emin Rauf Paşa (6. Dönemi: 1842- 1846): Altıncı ve son sadaretidir.
6. Koca Mustafa Reşid Paşa (1. Dönemi: 1846- 1848):
   • Tanzimat’ın mimarıdır. Londra Elçiliği’nden sadarete getirildi. Bu, onun 6 kez sürecek sadaretlerinin ilkidir.
7. İbrahim Sarim Paşa (1. Dönemi: 1848):
8. Koca Mustafa Reşid Paşa (2. Dönemi: 1848- 1849):
9. Büyük (Sadr-ı Âlâ) Mehmed Emin Âli Paşa (1. Dönemi: 1849): Mustafa Reşid Paşa’nın yetiştirdiği iki önemli devlet adamından (diğeri Fuad Paşa) biridir.
10. Koca Mustafa Reşid Paşa (3. Dönemi: 1852):
11. Mehmed Emin Rauf Paşa (7. Dönemi: 1852): Yedinci ve son kez, çok kısa bir süreliğine (yaklaşık 2 ay) göreve geldi.
12. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (2. Dönemi: 1852):
13. Damat Mehmed Ali Paşa (1. Dönemi: 1852- 1853):
14. Mustafa Naili Paşa (1. Dönemi: 1853- 1854): Kırım Savaşı (1853-1856) onun sadareti sırasında başladı.
15. Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (1. Dönemi: 1854):
16. Koca Mustafa Reşid Paşa (4. Dönemi: 1854- 1855): Kırım Savaşı sırasında tekrar görevde.
17. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (3. Dönemi: 1855- 1856):
    • Kırım Savaşı’nın sonunu getiren Paris Antlaşması‘nı (1856) imzaladı.
    • Batılı devletlerin baskısıyla hazırlanan Islahat Fermanı (1856) onun döneminde ilan edildi.
18. Koca Mustafa Reşid Paşa (5. Dönemi: 1856- 1857):
19. Mustafa Naili Paşa (2. Dönemi: 1857):
20. Koca Mustafa Reşid Paşa (6. Dönemi: 1857- 1858): Bu son sadaretinden kısa süre sonra vefat etti.
21. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (4. Dönemi: 1858- 1859):
22. Keçecizade Fuad Paşa (1. Dönemi: 1859): Âli Paşa ile birlikte Tanzimat’ın en önemli iki figüründen biridir.
23. Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (2. Dönemi: 1859):
24. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (1. Dönemi: 1859- 1860): Farklı padişahlar döneminde 5 kez sadrazamlık yapacaktır.
25. Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (3. Dönemi: 1860- 1861):
26. Keçecizade Fuad Paşa (2. Dönemi: 1861):
27. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (5. Dönemi: 1861): Sultan Abdülmecid vefat ettiğinde sadaret makamındaydı ve kardeşi Sultan Abdülaziz döneminde de görevine devam etti.

Tanzimat döneminin en çalkantılı ve en önemli siyasi figürlerinin öne çıktığı Sultan Abdülaziz dönemi ile devam edelim.

Sultan Abdülaziz Dönemi Sadrazamları (1861–1876)

Sultan Abdülmecid’in vefatıyla yerine kardeşi Abdülaziz geçti. Bu dönem, Tanzimat’ın iki büyük mimarı Âli Paşa ve Keçecizade Fuad Paşa arasındaki siyasi rekabetle şekillenmiştir. Bu ikilinin ölümlerinden (Fuad Paşa 1869, Âli Paşa 1871) sonra devlet yönetimi hızla istikrarsızlaşmış, mali bunalım ve dış borçlar artmış ve dönem, padişahın bir darbeyle (1876) tahttan indirilmesiyle son bulmuştur.

1. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (5. Dönemi: 1861): Abdülmecid’den devraldığı göreve kısa bir süre devam etti.
2. Keçecizade Fuad Paşa (3. Dönemi: 1861):
3. Yusuf Kâmil Paşa (1. Dönemi: 1863):
4. Keçecizade Fuad Paşa (4. Dönemi: 1863- 1866): Bu, Fuad Paşa’nın en uzun süreli sadaretidir.
5. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (2. Dönemi: 1866- 1867):
6. Büyük Mehmed Emin Âli Paşa (6. Dönemi: 1867- 1871):
   • Âli Paşa’nın son ve en güçlü sadaretidir. Sultan Abdülaziz’in Avrupa seyahati sırasında imparatorluğun yönetimini fiilen o üstlenmiştir. Görevi başında eceliyle vefat etmiştir.
7. Mahmud Nedim Paşa (1. Dönemi: 1871- 1872):
   • Âli Paşa’nın ölümünden sonra göreve gelmiş, Rusya yanlısı politikaları nedeniyle “Nedimof” lakabıyla anılmış ve büyük tepki çekmiştir.
8. Mithat Paşa (1. Dönemi: 1872):
   • Ünlü reformcu ve Kanun-i Esasi’nin gelecekteki mimarı olan Mithat Paşa’nın bu ilk sadareti, padişahla anlaşmazlığı nedeniyle sadece 3 ay sürmüştür.
9. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (3. Dönemi: 1872- 1873):
10. Ahmed Esad Paşa (1. Dönemi: 1873):
11. Şirvanizade Mehmed Rüşdi Paşa (1. Dönemi: 1873- 1874):
12. Hüseyin Avni Paşa (1. Dönemi: 1874- 1875):
    • Serasker (Savaş Bakanı) kökenli olan Hüseyin Avni Paşa, Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesini planlayacak olan darbeci kadronun başını çekmiştir.
13. Ahmed Esad Paşa (2. Dönemi: 1875):
14. Mahmud Nedim Paşa (2. Dönemi: 1875- 1876):
    • Tepkiler üzerine görevden alınan Paşa, tekrar sadarete getirildi. Bu dönemde devlet, “Ramazan Kararnamesi” ile borçlarını ödeyemeyeceğini (iflasını) ilan etti.
15. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (4. Dönemi: 1876):
    • Sultan Abdülaziz’e karşı yapılan darbe (30 Mayıs 1876) sırasında sadaret makamında olan Paşa, darbecilerle (Hüseyin Avni, Mithat ve Süleyman Paşa) işbirliği yaparak padişahın tahttan indirilmesi (hal’i) sürecini yönetmiştir.

V. Murad Dönemi Sadrazamları (1876)

Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesi üzerine yerine yeğeni V. Murad geçirildi. Ancak tahta çıktığı andan itibaren akli dengesizlik belirtileri göstermeye başladı. Saltanatı sadece 93 gün sürmüştür.

1. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (4. Dönemi: Görevine devam etti- 1876):
   • Abdülaziz’i indiren sadrazam olarak V. Murad tahta geçtiğinde görevine devam etti. V. Murad’ın akli sağlığının düzelmeyeceğinin anlaşılması üzerine, darbeci paşalarla birlikte onun da tahttan indirilip yerine kardeşi II. Abdülhamid’in geçirilmesi sürecinde rol oynadı.
2. Damat Mehmed Ali Paşa (1876): V. Murad’ın son günlerinde kısa bir süre sadaret kaymakamı (vekili) olarak görev yaptı, ancak bu tam bir sadrazamlık sayılmaz.

Bu çalkantılı dönemin sonunda (Ağustos 1876), Meşrutiyet’i ilan etme sözü veren II. Abdülhamid tahta çıkarıldı ve Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa, onun da ilk sadrazamı olarak görevine devam etti.

Osmanlı tarihinin en uzun ve en çalkantılı son dönemlerinden biri olan II. Abdülhamid devri ile devam edelim.

II. Abdülhamid Dönemi Sadrazamları (1876–1909)

33 yıl süren bu uzun saltanat, iki ana döneme ayrılır: I. Meşrutiyet Dönemi (1876-1878) ve ardından gelen İstibdat Dönemi (1878-1908). 1908’de Jön Türk Devrimi ile II. Meşrutiyet ilan edilmiş ve padişah 1909’da tahttan indirilmiştir. Bu dönemde sadrazamlık (veya başvekillik) makamı, özellikle İstibdat döneminde padişahın mutlak otoritesi altında sembolik bir güce dönüşmüştür.

I. Meşrutiyet ve 93 Harbi Dönemi (1876-1878)

1. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (5. Dönemi: 1876): V. Murad’dan devraldı, II. Abdülhamid’in ilk sadrazamıdır.
2. Mithat Paşa (2. Dönemi: 1876- 1877):
   • Kanun-i Esasi‘yi (İlk Osmanlı Anayasası) ilan ettiren sadrazamdır. Tersane Konferansı’ndaki tutumu nedeniyle padişahla ters düşmüş, azledilip sürgüne gönderilmiştir.
3. İbrahim Edhem Paşa (1877- 1878): Felaketle sonuçlanan 93 Harbi‘nin (1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı) büyük bölümünde sadrazamdı.
4. Ahmed Hamdi Paşa (1878): Savaşın en kritik anlarında (Rusların Yeşilköy’e gelmesi) çok kısa bir süre görev yaptı.

İstibdat Dönemi Sadrazamları (1878-1908)

Bu dönemde II. Abdülhamid, Meclis-i Mebusan’ı tatil etmiş ve yönetimi Yıldız Sarayı’nda toplamıştır.

5. Ahmed Vefik Paşa (1. Dönemi: 1878): Meclis’in kapatılması sürecinde görev yaptı.
6. Mehmed Sadık Paşa (1. Dönemi: 1878):
7. Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa (6. Dönemi: 1878): Bu, onun son sadaretidir.
8. Tunuslu Hayreddin Paşa (1878- 1879): Reformist bir devlet adamıydı ancak padişahla uyum sağlayamadı.
9. Ahmed Arifi Paşa (1879):
10. Küçük Mehmed Said Paşa (1. Dönemi: 1879- 1880): II. Abdülhamid döneminde 9 kez sadrazamlık yaparak rekor kıran bir isimdir.
11. Cenani Mehmed Kadri Paşa (1880):
12. Küçük Mehmed Said Paşa (2. Dönemi: 1880- 1882):
13. Abdurrahman Nureddin Paşa (1. Dönemi: 1882):
14. Küçük Mehmed Said Paşa (3. Dönemi: 1882):
15. Ahmed Vefik Paşa (2. Dönemi: 1882):
16. Küçük Mehmed Said Paşa (4. Dönemi: 1882- 1885):
17. Kâmil Paşa (Kıbrıslı) (1. Dönemi: 1885- 1891): Dönemin önemli ve uzun süreli sadrazamlarındandır.
18. Ahmed Cevad Paşa (1891- 1895):
19. Küçük Mehmed Said Paşa (5. Dönemi: 1895): Sadece birkaç gün sürmüştür.
20. Kâmil Paşa (Kıbrıslı) (2. Dönemi: 1895):
21. Halil Rifat Paşa (1895- 1901): Dönemin en uzun süreli sadrazamlarındandır. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı sırasında görevdeydi.
22. Küçük Mehmed Said Paşa (6. Dönemi: 1901- 1903):
23. Mehmed Ferid Paşa (Avlonya) (1903- 1908): İstibdat döneminin son sadrazamıdır.

II. Meşrutiyet Dönemi (II. Abdülhamid’in Son Yılı, 1908-1909):

Jön Türk Devrimi ile Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girdi. Siyasetin merkezine İttihat ve Terakki Cemiyeti geçti.

24. Küçük Mehmed Said Paşa (7. Dönemi: 1908): Meşrutiyet’in ilanından hemen sonra kısa bir süre görev yaptı.
25. Kâmil Paşa (Kıbrıslı) (3. Dönemi: 1908- 1909): İttihat ve Terakki’ye karşı muhalif (Ahrar Fırkası yanlısı) bir tutum sergiledi. Meclis’ten güvensizlik oyu alarak düşürülen ilk sadrazam oldu.
26. Hüseyin Hilmi Paşa (1. Dönemi: 1909):
    • Onun sadareti sırasında Meşrutiyet karşıtı 31 Mart Vakası patlak verdi.
    • İsyanı bastırmak için Selanik’ten gelen Hareket Ordusu İstanbul’a girdi ve II. Abdülhamid tahttan indirildi (Nisan 1909). Yerine kardeşi V. Mehmed Reşad getirildi.

II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesiyle başlayan II. Meşrutiyet’in ikinci evresi ve Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemeci olan V. Mehmed Reşad devri ile devam edelim.

V. Mehmed Reşad Dönemi Sadrazamları (1909–1918)

II. Abdülhamid’in yerine tahta geçen kardeşi V. Mehmed Reşad, 31 Mart Vakası’ndan hemen sonra (27 Nisan 1909) padişah oldu. Saltanatı boyunca siyasi güç tamamen İttihat ve Terakki Cemiyeti‘nin elindeydi. Padişahın yetkileri son derece sembolik kalmıştır. Bu dönem, Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı gibi imparatorluğun sonunu getiren büyük felaketlerin yaşandığı dönemdir.

1. Hüseyin Hilmi Paşa (2. Dönemi: 1909- 1910): 31 Mart Vakası sonrası atanan paşa, V. Mehmed Reşad’ın ilk sadrazamı olarak görevine devam etti.
2. İbrahim Hakkı Paşa (1910- 1911): İttihat ve Terakki’ye yakın bir isimdi. İtalya’nın Trablusgarp’a saldırması (Trablusgarp Savaşı’nın başlaması) üzerine istifa etti.
3. Küçük Mehmed Said Paşa (8. Dönemi: 1911- 1912): Tecrübeli Paşa, savaş ortamında İttihat ve Terakki’nin desteğiyle tekrar göreve geldi. Ancak ordudaki muhalif subayların (Halâskâr Zâbitân) baskısıyla istifa etmek zorunda kaldı.
4. Gazi Ahmed Muhtar Paşa (1912):
   • “Büyük Kabine” veya “Bâb-ı Âli Kabinesi” olarak bilinen partiler üstü bir hükümet kurdu.
   • Onun döneminde Birinci Balkan Savaşı patlak verdi ve Osmanlı Devleti felaket niteliğinde bir yenilgi aldı.
5. Kâmil Paşa (Kıbrıslı) (4. Dönemi: 1912- 1913):
   • Balkan Savaşı felaketinin ortasında, İttihat ve Terakki karşıtı bir hükümet kurdu.
   • Savaşın sonunda Edirne’yi Bulgarlara bırakmayı kabul ettiği gerekçesiyle, Enver Paşa liderliğindeki İttihatçılar tarafından tarihe Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913) olarak geçen bir hükümet darbesiyle devrildi.
6. Mahmud Şevket Paşa (1913):
   • 31 Mart İsyanı’nı bastıran Hareket Ordusu’nun komutanı ve İttihat ve Terakki’nin güçlü ismiydi. Darbeden sonra sadrazam oldu.
   • İkinci Balkan Savaşı’nda Edirne’yi geri aldı. Ancak bu görevdeyken, darbe muhalifleri tarafından 11 Haziran 1913’te suikast sonucu öldürüldü.
7. Said Halim Paşa (1913- 1917):
   • Mısırlı bir prensti. Mahmud Şevket Paşa suikastından sonra sadrazam oldu.
   • Onun sadareti, fiili yönetimin “Üç Paşalar” (Enver, Talat, Cemal) diktatörlüğüne dönüştüğü dönemdir.
   • Birinci Dünya Savaşı‘na (1914) onun hükümeti döneminde girildi. Savaşın gidişatı kötüleşince 1917’de istifa etti.
8. Talat Paşa (1917- 1918):
   • İttihat ve Terakki’nin sivil lideri ve Üç Paşalar’dan biriydi. Savaşın son döneminde sadrazamlığı bizzat üstlendi.
   • Rusya’daki devrim sonrası Brest-Litovsk Antlaşması’nı imzaladı.
   • Sultan V. Mehmed Reşad, 3 Temmuz 1918’de vefat ettiğinde sadrazamlık makamında Talat Paşa bulunuyordu.

VI. Mehmed Vahdettin Dönemi Sadrazamları (1918–1922)

V. Mehmed Reşad’ın vefatı üzerine, Osmanlı İmparatorluğu’nun son padişahı olan kardeşi VI. Mehmed Vahdettin tahta çıktı. Saltanatı, Birinci Dünya Savaşı’ndaki yenilgi, Mondros Mütarekesi, İstanbul’un işgali ve Kurtuluş Savaşı’nın başlaması gibi tarihin en kritik olaylarına tanıklık etmiştir.

1. Talat Paşa (Görevine devam etti- 1918): Vahdettin tahta çıktığında görevdeydi. Savaşın kaybedildiği kesinleşince (Bulgaristan’ın teslim olmasıyla) Ekim 1918’de istifa etti ve İttihatçılarla birlikte ülkeyi terk etti.
2. Ahmed İzzet Paşa (1918):
   • Talat Paşa’nın istifası üzerine kurulan bu hükümet, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi‘ni imzalayarak Birinci Dünya Savaşı’nı resmen bitirdi.
3. Ahmed Tevfik Paşa (2. Dönemi: 1918- 1919): İşgalin başladığı zor günlerde kısa bir süre görev yaptı.
4. Damat Ferid Paşa (1. Dönemi: 1919):
   • Padişahın en güvendiği isim ve İngiliz yanlısı (İngiliz Muhipleri Cemiyeti üyesi) olarak bilinir.
   • Mustafa Kemal Paşa’yı 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a gönderen hükümetin başındaydı. Ancak Mustafa Kemal’in Millî Mücadele’yi başlatması üzerine onu görevden aldı ve hakkında idam fermanı çıkaran sürecin baş aktörü oldu.
5. Ali Rıza Paşa (1919- 1920): Millî Mücadele’ye (Heyet-i Temsiliye’ye) daha ılımlı yaklaşan bir isimdi. Amasya Görüşmeleri onun döneminde yapıldı.
6. Hulusi Salih Paşa (1920): İstanbul’un 16 Mart 1920’de resmen işgal edilmesi üzerine istifa etti.
7. Damat Ferid Paşa (2. Dönemi: 1920): İşgal altında tekrar göreve geldi.
8. Damat Ferid Paşa (3. Dönemi: 1920):
   • Millî Mücadele’ye karşı en sert tutumu takındı. Kuvâ-yi Milliye’ye karşı Kuvâ-yi İnzibâtiye’yi (Hilafet Ordusu) kurdu.
   • 10 Ağustos 1920’de Osmanlı Devleti’nin ölüm fermanı olan Sevr Antlaşması‘nı imzalayan hükümetin başındaydı.
9. Ahmed Tevfik Paşa (3. Dönemi: 1920- 1922):
   • Osmanlı İmparatorluğu’nun son sadrazamıdır.
   • Sevr’i imzalamayan daha ılımlı bir isimdi. Lozan Konferansı’na hem İstanbul Hükümeti’nin hem de Ankara Hükümeti’nin (TBMM) davet edilmesi üzerine, TBMM 1 Kasım 1922’de Saltanatı kaldırdı.
   • Saltanatın kaldırılmasıyla “Sadrazamlık” makamı da fiilen ve resmen sona erdi. Ahmed Tevfik Paşa, 4 Kasım 1922’de istifasını sundu.

İlgili okuma:

• Osmanlı İmparatorluğu’nun Yetenek Fabrikası: Enderun Mektebi’nin Tarihi ve Eğitim Felsefesi
• Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Darbeler ve Askeri Müdahaleler
• Erlikten Mareşalliğe: Yedi Sekiz Hasan Paşa’nın Yolculuğu

Görsel: Ottoman Sultan Bayezid II with his grand vizier Koca Mustafa Pasha (miniature), from The Cream of Histories (Zubdat al-tawarikh) by Sayyid Luqman-i ‘Ashuri — 1585-90 artist, Public domain, Wikimedia Commons.

Yazar Hakkında

Dr. Özcan Kuzulu

Administrator

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde finans ve bankacılık alanında öğretim görevlisi. Çukurova Üniversitesi'nde finans alanında doktora yaptı. Akademiye geçmeden önce uzun yıllar bankacılıkta mali analiz, kredi yönetimi ve ticari bankacılık alanlarında yöneticilik yaptı. SPK Düzey 2, Kredi Derecelendirme ve Kurumsal Yönetim Derecelendirme lisanslarına sahiptir. Kurumsal finans, bankacılık, İslami finans ve iktisat tarihi üzerine yazıyor.

Web Sitesini Ziyaret Et Tüm Yazıları Gör