Giriş
2023 yılında 12. Kalkınma Planı, Orta Vadeli Program (2024-2026), Enerji Verimliliği Kanunu, Türkiye Ulusal Enerji Planı ile Milli Enerji ve Maden Politikası olmak üzere ulusal politika dokümanlarındaki esas ve ilkeler ışığında hazırlanan II. UEVEP’ hazırlanmıştır. Bu eylem planının Avrupa Birliği (AB) müktesebatı ile azami ölçüde uyumlu olmasına önem verilmiş, hedefler belirlenirken Avrupa Yeşil Mutabakatı (AYM) ve İklim Yasası kapsamındaki düzenlemelerde yer alan enerji verimliliği hedefleri de dikkate alınmıştır. Bu yazımızda bu planın özeti ile hedeflerine yer verilmiş, ortaya konulan hedeflerin ileride ne kadar gerçekleştiği ölçmek için referans olması amaçlanmıştır.
Enerji verimliliği, küresel ölçekte ekonomik programların ve politikaların merkezinde yer alan, yıllık 600 milyar dolardan fazla yatırım çeken ve 1 milyonluk istihdam artışı sağlayan stratejik bir alandır. Enerji krizlerine karşı bir çözüm ve net sıfır emisyon hedeflerine ulaşmada kritik bir bileşen olarak kabul edilen enerji verimliliği, Türkiye’nin de kısa, orta ve uzun vadeli enerji planlamasının temel önceliği haline gelmiştir. Ülkemizin büyüyen nüfusu, gelişen ekonomisi ve yükselen refah seviyesiyle birlikte artan enerji tüketimi, enerji verimliliği uygulamalarının yaygınlaştırılmasının ne denli önemli olduğunu gözler önüne sermektedir.
Bu bağlamda, Türkiye Cumhurbaşkanlığı tarafından ilan edilen 2053 net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye Ulusal Enerji Planı‘nın uzun dönemli yol haritasını destekleyecek şekilde Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi ve II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı (2024-2030) uygulamaya konulmuştur. Bu stratejik belgeler, enerji dönüşümünü gerçekleştirmek ve belirlenen hedeflere ulaşmak için yenilenebilir enerji kullanımının artırılması, nükleer enerji ve doğal gazın kullanımı, hidrokarbon kaynaklarının keşfi, enerji altyapılarının güçlendirilmesi, hidrojen ve dijitalleşme teknolojilerine yatırım yapılması gibi öncelikli konuları kapsamaktadır.
Enerji dünyasının karşı karşıya olduğu iklim değişikliği, pandemi, jeopolitik gelişmeler ve tedarik zinciri sorunları gibi “kusursuz fırtına” ortamında, artan emtia ve enerji fiyatları enerji arz güvenliğini tehdit etmektedir. Bu nedenle, enerji verimliliği uygulamaları, üretimi, hizmeti ve sosyal refahı olumsuz etkilemeden enerji tüketimini azaltmanın yegâne yoludur. 2017-2023 dönemini kapsayan I. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın hedeflerine ulaşılmış ve bu sayede birincil enerji tüketiminde %14’lük bir düşüş sağlanmıştır. Bu dönemde yapılan 8,5 milyar dolarlık yatırım, yaklaşık 70 milyon ton emisyon azaltımı ve 45 bin yeni yeşil istihdam oluşturmuştur. Türkiye, 2021 ve 2022 yıllarında enerji yoğunluğunu dünyada en çok iyileştiren iki ülkeden biri olmuş ve 2022 yılında %6,2’lik rekor bir enerji yoğunluğu düşüşü kaydetmiştir.
Elde edilen bu başarıları daha ileriye taşımak amacıyla hazırlanan Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi ve II. UEVEP, kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve üniversitelerin geniş katılımıyla oluşturulmuştur. Strateji Belgesi’nde 10 stratejik amaç ve 23 hedef belirlenmiş olup, Eylem Planı’nda bu hedeflere ulaşmak için sanayi ve teknoloji, bina ve hizmetler, enerji, ulaştırma, tarım, ortak konular, start-up ve dijitalleşme olmak üzere 7 kategoride 61 eylem ve 266 faaliyet yer almaktadır. Bu planın hayata geçirilmesiyle birlikte 2030 yılına kadar enerji tüketiminin %16 azaltılması ve 100 milyon ton emisyon azaltımına katkıda bulunulması hedeflenmektedir.
Bu hedeflere ulaşmak için kamu ve özel sektörün birlikte 20,2 milyar dolarlık enerji verimliliği yatırımı gerçekleştirmesi öngörülmektedir. Bu yatırımlar sayesinde 2040 yılına kadar 46 milyar dolar değerinde enerji tasarrufu sağlanması beklenmektedir. Enerji maliyetlerinin ekonomi üzerindeki yükünün hafiflemesi, çevrenin korunması ve iklim değişikliği ile mücadele için enerji verimliliğinin toplumun tüm kesimlerince benimsenmesi büyük önem taşımaktadır.
II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın Sektörel ve Yatay Yaklaşımları
II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı (2024-2030), çeşitli sektörlere ve yatay konulara odaklanarak enerji verimliliğini yaygınlaştırmayı amaçlamaktadır. Plan, bina ve hizmetler, sanayi, ulaştırma, tarım ve enerji sektörlerinin yanı sıra start-up ve dijitalleşme gibi yenilikçi alanları da kapsamaktadır. Ayrıca, enerji yönetim sistemlerinin kurulması ve etkinliğinin artırılması, enerji verimliliği finansman imkanlarının geliştirilmesi, yatırım ortamının iyileştirilmesi, projelerin desteklenmesi ve enerji verimliliği portalının geliştirilmesi gibi yatay konular da planın önemli bir parçasını oluşturmaktadır.
Sektörel Bazda Hedefler ve Eylemler:
-
Bina ve Hizmetler Sektörü:
Bu sektörde enerji tüketiminin azaltılması için inşaat sektöründe enerji verimli malzeme ve teknolojilere ilişkin uygulama kapasitesinin artırılması, kamu binalarında enerji verimliliğinin geliştirilmesi, belediye hizmetlerinde verimliliğin artırılması, mevcut binaların rehabilitasyonu ve enerji verimliliğinin geliştirilmesi, merkezi ve bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin özendirilmesi, sürdürülebilir yeşil binaların belgelendirilmesi, yeni binalarda minimum enerji performans kriterlerinin artırılması ve binalarda yenilenebilir enerji kullanımının yaygınlaştırılması gibi eylemler planlanmaktadır. Ayrıca, mevcut binaların yenilenmesine yönelik finansal teşviklerin tanımlanması ve teknik kapasitenin geliştirilmesi de hedeflenmektedir. Kamu binalarında %30 enerji tasarrufu hedeflenmektedir.
-
Sanayi Sektörü:
Sanayide enerji verimliliğini artırmak amacıyla kojenerasyon sistemlerinin yaygınlaştırılması, yenilikçi projelerin desteklenmesi, düşük karbonlu ve dijital dönüşüm için uygulamaların yaygınlaştırılması, ürün ve cihazlarda enerji verimliliği performans standartlarının uygulanması, enerji tasarruf potansiyeli haritasının çıkarılması, karbon yoğunluğu ve spesifik enerji tüketimi azaltımının desteklenmesi, döngüsel ekonomi yaklaşımlarının yaygınlaştırılması, başarılı uygulamaların paylaşılması, enerji verimli ürünlerin yaygınlaştırılması, enerji tüketimi izleme sistemlerinin yaygınlaştırılması ve emisyon ticareti ile enerji verimliliğinin birlikte ele alınması gibi eylemler öngörülmektedir.
-
Ulaştırma Sektörü:
Bu sektörde enerji verimliliğini artırmak için etkin teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi, ulaştırma sektörü verilerinin dijitalleştirilerek etkin izleme sistemlerinin kurulması, karayolu yük taşımacılığında verimliliğin artırılması, kent içi ulaşımda mikro-mobilitenin geliştirilmesi, enerji verimliliğini artıracak mobilite önlemlerinin geliştirilmesi, toplu taşımanın etkinliğinin artırılması ve enerji dönüşümünün hızlandırılması, denizyolu ve demiryolu taşımacılığının güçlendirilmesi, havayolu taşımacılığında verimliliğin artırılması, elektromobilitenin yaygınlaştırılması, akıllı ulaşım sistemlerinin ve dijitalleşmenin entegre biçimde geliştirilmesi ile çok modlu ve bütünleşik ulaşım sistemlerinin yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.
-
Tarım Sektörü:
Tarımda enerji verimliliğini iyileştirmek amacıyla traktörlerin ve biçerdöverlerin enerji verimlilikleri ile yenilenmesinin özendirilmesi, tarımsal sulamada enerji verimliliğinin iyileştirilmesi, tarım sektöründe enerji verimliliği projelerinin desteklenmesi ve tarımsal üretimde yenilenebilir enerji kaynakları kullanımının özendirilmesi gibi çalışmalar planlanmaktadır.
-
Enerji Sektörü:
Enerji dönüşümü hedefleri çerçevesinde etkin işleyen bir ısı piyasası kurulması, doğal gaz altyapısı için verimlilik standartları uygulanması, fatura bilgileri ve tarifeler yoluyla enerji verimliliğinin özendirilmesi, akıllı sayaçların yaygınlaştırılması, genel aydınlatmada enerji verimliliğinin artırılması, elektrik iletim ve dağıtım faaliyetlerinde enerji verimliliğinin artırılması, elektrik üretim santrallerinde verimliliğin artırılması, talep tarafı katılımı ve toplayıcılık faaliyeti için piyasa altyapısının oluşturulması ve hidrojen teknolojisinin ulusal enerji hedefleriyle uyumlu biçimde geliştirilmesi gibi eylemler öngörülmektedir.
-
Start-Up ve Dijitalleşme:
Enerji verimliliği ile ilgili yerli ve yenilikçi ürünlerin kamu alımları yoluyla desteklenmesi, start-up’ların enerji verimliliğine yönelik projelerdeki uygulama kapasitesinin geliştirilmesi, start-up faaliyetlerini sistematik biçimde desteklemek üzere kurumsal altyapının güçlendirilmesi ve start-up’ların katkılarının artırılması için yeni teşvikler kurgulanması hedeflenmektedir.
Uygulama, Koordinasyon ve Küresel-Ulusal Etkenler
Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi çerçevesinde tanımlanan stratejik amaç ve hedeflerin takibinden, gerekli koordinasyonun yürütülmesinden ve gelişmelere yönelik periyodik raporlama yapılmasından Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (ETKB) sorumludur. Enerji verimliliği çalışmalarının ülke genelinde etkin olarak yürütülmesi ve ulusal düzeyde stratejilerin belirlenmesi amacıyla Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı İzleme ve Yönlendirme Kurulu teşekkül edilmiştir. İlerleme raporları yıllık olarak ETKB’nin internet sitesinde yayımlanarak tüm paydaşların bilgilendirilmesi hedeflenmektedir.
Enerji verimliliği çalışmalarını destekleyen küresel ve ulusal etkenler arasında iklim değişikliği, enerji arz güvenliği ve Avrupa Yeşil Mutabakatı (AYM) önemli bir yer tutmaktadır. İklim değişikliğiyle mücadele ve uyum kapsamında enerji verimliliği, sera gazı emisyonlarını azaltmanın en etkili yollarından biridir. Artan enerji talebi ve bölgesel gerginlikler enerji arz güvenliği endişelerini artırırken, enerji verimliliği ithalata olan bağımlılığı azaltarak arzın daha güvenli hale gelmesini sağlamaktadır. AYM ise Avrupa’nın 2050 yılına kadar karbon nötr bir kıta olma hedefini ortaya koyarken, enerji verimliliği bu hedefe ulaşmada kritik bir rol oynamaktadır. Türkiye’nin AYM ile uyumlu Yeşil Mutabakat Eylem Planı, kaynak etkin ekonomiye geçişi desteklemeyi amaçlamaktadır. Özellikle Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), enerji verimliliğinin önemini bir kez daha tescil etmektedir.
Sonuç
Türkiye’nin Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi ve II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı, ülkenin enerji geleceği için kapsamlı ve stratejik bir çerçeve sunmaktadır. Belirlenen iddialı hedefler ve detaylı eylemler, Türkiye’nin enerji yoğunluğunu azaltma, emisyonlarını düşürme, enerji arz güvenliğini güçlendirme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşma yolunda önemli bir adım teşkil etmektedir. Bu planın başarısı, yalnızca belirlenen hedeflere ulaşmakla kalmayıp, aynı zamanda enerji verimliliği kültürünün toplumun tüm katmanlarına yayılması ve teknolojik yeniliklerin etkin bir şekilde entegre edilmesiyle de ölçülecektir.
About the Author
