Giriş
Ekonomi bilimi, yaygın kanının aksine, yalnızca soyut sayılar, istatistikler ve kuramlar bütününden ibaret değildir. “Kasvetli bilim” olarak nitelendirilse de özünde insanı inceler. Başarıya nasıl ulaştığımızı, bizi nelerin tatmin ve mutlu ettiğini, insanlığın nesiller boyunca nasıl daha sağlıklı ve zengin hale geldiğini sorgular. Ekonomi, insanları neyin motive ettiğini, zorluk veya başarı karşısında ne tepki verdiklerini, kısıtlı seçenekler karşısında yaptıkları seçimleri ve neyi neye tercih ettiklerini de ele alır. Tarih, politika ve psikolojiyi kapsayan multidisipliner bir alandır. Her ne kadar arada bir-iki formül içerse de ekonominin temel fikirleri sağduyudan pek de farklı değildir, zira insan doğasını inceler.
Tarihin geçmiş hatalarımızı göstermesi gibi, ekonomi de gelecek sefere neleri daha farklı yapabileceğimizi gösterir. Bu metin, ekonominin karmaşık görünen ama özünde basit olan işleyişini aydınlatmayı amaçlamaktadır, çeşitli temel ekonomik kavramları ve onların insan yaşamı ve toplum üzerindeki etkilerini inceleyecektir. Bu fikirleri okuduktan sonra, bir iktisatçı gibi düşünmeye başlayarak, neden böyle davrandığımıza dair sorular soracak, geleneksel bilgileri sorgulayacak ve hayatın en basit görünen şeylerinin bile aslında daha karmaşık ve bu nedenle daha güzel olduğunu anlayabileceksiniz.
Ekonominin Temel Taşları ve İşleyiş Mekanizmaları
Ekonominin işleyişini anlamak için birkaç temel kavrama odaklanmak gerekmektedir. Bunlardan ilki ve belki de en bilineni, Adam Smith’in ortaya koyduğu “Görünmez El“ kavramıdır. Görünmez El, arz ve talep kanununun kısa adıdır ve bireysel çıkarların peşinden gitmenin, toplumun tümüne nasıl fayda sağladığını açıklar. Temel fikir, insanların kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmesinin yanlış olmadığıdır. Serbest bir piyasada, kendi çıkarını kovalayan bireylerin toplam eylemi, toplumun tümüne fayda sağlar ve herkesi zenginleştirir. Smith’in 1776 tarihli klasiği “Milletlerin Zenginliği”nde bu tabiri az sayıda kullanmasına rağmen, önemli paragraflarından biri bu fikri vurgular: Her birey ne kamu yararını gözetme niyetinde ne de ne kadar gözeteceğini bilmektedir; kendi işini yönetirken sadece kendi kazancı için çalışır ve görünmez bir el onu, niyetlenmediği bir işin parçası yapar.
Kendi çıkarını kovalamakla, toplumun çıkarını, onu gözetmeye niyet ettiği zamankinden daha etkin bir şekilde gözetmiş olur. Ancak Görünmez El’in işleyişi için önemli koşullar vardır. Smith, bireyin kendi çıkarı ile bencil açgözlülük arasında bir ayrım yapar. Tüketicileri haksızlıklardan koruyan kanunlar ve düzenlemeler, kendi çıkarımızadır. Bunlar mülkiyet hakları, patent ve telif hakları ile işçi haklarını içerir. Görünmez El, kanunlarla desteklenmelidir. Sadece açgözlülükle hareket eden biri, başkasının zararına olacak şekilde kanunları çiğneyebilir ve Adam Smith bunu asla onaylamazdı.
Görünmez El’in temelinde yatan arz ve talep kanunu, ekonominin ve insan ilişkilerinin en derinlerinde yer alır. Bu iki gücün etkileşimi, dükkanlardaki ürünlerin fiyatını, bir şirketin karını ve ailelerin ekonomik durumunu belirler. Piyasalar ister fiziksel ister sanal olsun, alıcı ve satıcıyı bir araya getirir ve arz ile talebin kesişim noktası fiyattır. Talep, insanların belirli bir fiyata almaya razı oldukları ürün veya hizmet miktarını ifade eder. Fiyat arttıkça, talep genellikle azalır.
Ancak talebin fiyattaki değişimlere tepki verme hızı farklılık gösterebilir. Bu tepkinin ölçüsü, talebin fiyat esnekliği olarak adlandırılır. Bazı durumlarda, müşteriler maliyet artışına hemen tepki vermez (talep inelastiktir), örneğin benzin fiyatları yükseldiğinde hemen alternatif bulmakta zorlanabilirler. Tüketicilerin pahalı bir ürün yerine daha ucuz bir alternatifi tercih etmesi ise ikame etkisi olarak tanımlanır. Arz için de benzer bir esneklik söz konusudur.
Ekonomik tercihlerimiz, bir başka temel kavram olan fırsat maliyeti tarafından şekillenir. Fırsat maliyeti, bir seçimi yaparken vazgeçtiğimiz, en iyi alternatifin değeridir. Örneğin, bir futbol maçına gitmek yerine evde kalıp o para ve zamanla arkadaşlarınızla yemeğe çıkmak, evde kalmanın fırsat maliyetidir. Üniversiteye gitmenin fırsat maliyeti ise o yıllarda çalışarak kazanabileceğiniz para ve iş deneyimidir. İktisatçılara göre her tercih, zaman ve keyif açısından kaybedileceklerin bilinciyle yapılır.
Ne elde ettiğinizi ve ne kaybettiğinizi bilmek, daha bilinçli ve mantıklı tercihler yapmaya yöneltir. “Bedava öğle yemeği yoktur” ilkesi, fırsat maliyetini vurgular; çünkü bedava gibi görünen bir yemek bile, orada geçireceğiniz zamanın fırsat maliyeti açısından bir bedeli vardır. Bu kavram, evdeki küçük tamiratlardan ev satın almaya kadar pek çok kararda karşımıza çıkar. Fırsat maliyeti fikrine dayalı tercihler, farkına varsak da varmasak da hayatımızın bir parçasıdır.
İnsanları belirli kararları vermeye iten sebepler, teşvikler aracılığıyla incelenir. İktisatçılar, ahlaki, politik ve sosyolojik soruları bir yana bırakıp, insanı tercih yapmaya iten güçleri ampirik olarak belirlemeye çalışır. İnsanlar, olası mükafatlara olumlu yanıt verir. Gizli teşvikler her şeyin arkasında gizlidir. Süpermarketlerin promosyon kartları, müşteriyi o markette alışveriş yapmaya teşvik ederken, market için müşteri profillerini izleme ve özel kampanyalarla kar elde etme teşviki yaratır. Görünmez El sayesinde, teşvikleri takip eden hem müşteri hem de süpermarket kazançlı çıkar. Hükümetler de ekonomiyi yönetmek için teşvikleri kullanır; örneğin resesyon zamanlarında vergi indirimleri insanları harcamaya teşvik etmeyi amaçlar.
Teşvikler kadar, caydırıcı tedbirler (sopalar) de insanları kurallara uymaya yönlendirir, bunun en belirgin örnekleri trafik cezaları ve “günah vergileri”dir. Teşvikler ve caydırıcı tedbirler o kadar güçlüdür ki, hükümetlerin bireysel çıkarların doğal dinamiğini önleme çabaları yüzünden ortaya çıkan krizlerle doludur tarih. Tartışmalı olsa da fedakâr davranışlar bile rasyonel ekonomik tercih olarak değerlendirilebilir (duygusal mükafat gibi). Davranışsal iktisat, insanların mükafatlara beklenmedik tepkiler verdiğini gösterse de çoğu tercih basit teşviklere dayanır.
Piyasaların İşleyişi ve Finansal Sistem
Piyasa ekonomisi, yalnızca mal ve hizmet alışverişiyle sınırlı değildir; finansal piyasalar da ekonominin temel bir parçasıdır. Şirketlerin ve hükümetlerin kaynak bulmak için kullandığı tahvil piyasaları, hisse senedi borsası kadar ünlü olmasa da bazı açılardan daha önemli ve etkilidir. Bir ülkenin düşük maliyetle borçlanıp borçlanamayacağının kararını veren tahvil piyasaları, savaşların ve politik mücadelelerin gidişatını belirlemeye yardım eder. Hükümetin para yaratma becerisi, ödenecek faiz oranı yükseldikçe borç almanın zorlaşması ve kısıntıya gidilmesini gerektirmesi nedeniyle vatandaşlar için çok önemlidir. Kredi derecelendirme kuruluşları tahvilleri iflas ihtimaline göre derecelendirir ve daha riskli (“ıskarta”) tahviller genellikle daha yüksek faiz oranları sunar.
Menkul kıymetler, yani hisse senetleri ve tahviller, yatırımcıların para kullanarak yatırım yapmasını sağlar. Şirketlerin hisse senetleri çıkarmasıyla birlikte, spekülasyonlar, milyonluk kayıp ve kazançlar ve borsa çöküşleri yaşanmaya başlamıştır. Bir şirket hisse senetlerini yatırımcılara satabilir. Hissedarların sınırlı sorumluluğu vardır; şirket batarsa yalnızca yatırdıkları kadardan sorumludurlar. Hissedarlar, şirketin karından pay (kâr payı) alırlar ve hissenin değeri arttıkça kar eder, düştükçe para kaybederler. Tahvil sahipleri, şirket batarsa hissedarlardan önce ödenir, bu yüzden hisse senetleri borçlanmada daha riskli bir yatırım olarak kabul edilir.
Borsa, hisse senetlerinin alınıp satıldığı yerdir; artık çoğunlukla bilgisayar tabanlı sistemler kullanılır. Borsanın yükseleceğine inananlara “boğalar”, düşmesini bekleyenlere “ayılar” denir. Yatırımcılar bireysel veya kurumsal olabilir (emeklilik fonları, sigorta şirketleri vb.). Spekülatörler, fiyat değişiklikleri üzerine bahisten kar etmeye çalışır ve ekonominin temel bir parçasını oluştururlar. Yatırımcılar ise uygun fiyata uygun senetler alıp onları muhafaza etmeyi hedefler. Spekülasyon risk içerir; vadeli işlemler borsası “sıfır toplamlı bir oyundur” (kazananın kazancı, kaybedenin kaybına eşittir).
Ekonomiler, doğası gereği ani yükseliş ve düşüşe meyillidir; piyasalar güvenden kötümserliğe, tüketiciler ise açgözlülükten korkuya savrulur. Bu dalgalanmalar konjonktürel dalgalanmalar olarak adlandırılır. Ekonomik faaliyetin uzun vadeli büyüme oranının altında veya üstünde dalgalanmasıdır. Ekonomi art arda iki çeyrekte daralırsa, bu teknik olarak resesyon demektir. Bu durum artan işsizlik ve azalan karı beraberinde getirir. Teoride tam istihdam denilen optimum bir ekonomik hareketlilik seviyesi olsa da pratikte buna asla erişilemez. İşsizlik oranı asla sıfır olmaz; tam istihdamda bile çalışan nüfusun yaklaşık yüzde 4’ünün altına nadiren iner. İşsizlik seviyeleri zaman içinde değişir. İktisatçılar farklı işsizlik kategorileri sunar (geçici işsizlik, uzun süreli işsizlik vb.).
Finansal piyasalardaki bu dalgalanmalar ve güvendeki değişimler bazen ekonomik balonlara yol açar. Spekülatörler ve yatırımcılar belirli bir varlık konusunda aşırı heyecan duyup fiyatları olması gerekenden çok daha yükseğe çıkardığında balonlar yaşanır. Balonların dört aşaması tanımlanır: Yer değiştirme (yeni bir yatırım fırsatı veya düşük faiz oranları gibi), Yükseliş (yatırımcı umutları fiyata yansır), Coşku (heyecan artar, bankalar daha çok borç verir, yeni finansal araçlar icat edilir), ve Karda Bırakma (akıllı yatırımcılar satmaya başlar, fiyatlar düşer). Panik evresinde, varlıkların değeri, onlar için alınan borçtan daha az düşebilir; bu an bazen “Minsky anı” olarak adlandırılır.
Balonların, başka türlü gerçekleşemeyecek büyük ölçekli yatırımları teşvik ettiği ve yaratıcı yıkımla verimsiz şirketleri yok ettiği savunulsa da çöküşlerin ciddi sonuçları olabilir. Hükümetler balonları engellemeye çalışabilir (konuşmalar, faiz oranlarını artırma, düzenlemeler). Piyasa davranışını açıklayan iki ekol vardır: İnsanların irrasyonel davranıp sürekli balonlara neden olduğu (kredi döngüsü teorisi) ve piyasaların uzun vadede kendini düzelteceği (insanların kendilerini geliştirebileceği fikrine dayanır, Black-Scholes denklemi gibi). Ancak Black-Scholes gibi rasyonel modellere dayalı teoriler, panik anındaki irrasyonel davranışı açıklayamayabilir. Finansal dünya her zaman riskli olmuştur.
Gayrimenkul piyasası, ekonomik balonların önemli bir örneğidir. Pek çoğumuz için evimiz en büyük varlığımız ve en değerli tasarrufumuzdur. Ekonomik açıdan mülk, diğer varlıklar gibi alınıp satılabilse de içinde yaşanması onu özel kılar. Konut fiyatlarındaki artış, tüketici güvenini artırır ve insanların daha çok borçlanmasına (mortgage almasına) yol açar. Fiyatlardaki düşüş ise aileleri negatif sermaye durumuyla karşı karşıya bırakabilir. Konut fiyatları arazinin değerine, arza ve talebe bağlıdır. Planlama ve yapılaşmanın sıkı düzenlemelere tabi olduğu yerlerde fiyat zıplamaları daha olasıdır. Hükümetlerin konut sahipliğini artırma vaatleri ve satın alma teşvikleri, balon oluşma ihtimalini yükselterek görünmez elin önüne geçebilir.
Ekonominin Kapsamı Genişliyor: Küresel Sorunlar ve Yeni Yaklaşımlar
Ekonomi sadece ulusal sınırlar içinde kalmaz. Küreselleşme, 21. yüzyıl dünya ekonomisini tanımlayan ve eleştirilen bir kavramdır. Şirketlerin mal ve hizmet üretimini denizaşırı ucuz ülkelere taşıması (dış kaynak kullanımı), iletişim devrimi (konteyner taşımacılığı, internet) ve ülkelerin yabancı ilişkilere açılması (liberalleşme) küreselleşmeyi tetiklemiştir. Küreselleşmenin eleştirileri arasında işçi hakları, kültürel etkiler ve eşitsizlik yer alır. Ancak küreselleşmeyi benimseyen ülkelerde yaşam standartlarının yükseldiği de görülmüştür. Dünya Ticaret Örgütü (WTO), serbest ticareti destekler. Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi çok taraflı kurumlar yoksul ülkelere yardım eder, ancak borç verdiği ülkelere sıkı kurallar koymaları (Washington Uzlaşması) eleştirilir. Finansal krizlerin ardından korumacılık eğilimleri endişe yaratmaktadır.
Teknolojik devrimler, ekonominin yakıtıdır. Sanayi Devrimi gibi geçmişteki teknolojik sıçramalar, yaşam sürelerini, nüfusu ve serveti kökten değiştirmiştir. Motorlu otomobil, uçak, telefon gibi yenilikler yeni ekonomik güçlerin (Amerika, Almanya) yükselişine yol açmıştır. Günümüzdeki internet ve iletişim devrimi de benzer bir potansiyel taşımaktadır, ancak bazı iktisatçılar etkisinin geçmiş devrimler kadar derin olup olmadığını sorgular.
Kalkınma ekonomisi, dünyanın en yoksul kesimiyle, yani “dipteki milyar”ın sorunlarıyla ilgilenir. Bir ülkeyi zengin yapanın ne olduğuna dair birçok teori vardır (iklim, coğrafya, mülkiyet hakları, kurumlar, şans, genetik, hastalık direnci). Yoksul ülkeler dört tuzağa düşebilir: iç savaş, kaynak tuzağı (yolsuzluk), toprak tuzağı (denize kıyısı olmaması), ve kötü yönetim. Kalkınma yardımları geçmişte diktatörlere aksa da günümüzde aracı kurumlar ve koşullu yardımlar daha etkili olmaya çalışmaktadır. Ancak bu yardımların ülkeleri sanayileşmeye geçirecek araçları sağlayıp sağlamadığı tartışmalıdır.
Çevre ekonomisi, ekonomik gelişme ile çevresel sorunlar, özellikle iklim değişikliği arasındaki ayrılmaz bağlantıyı inceler. Sanayi Devrimi’nden bu yana doğal kaynakların kullanımı ekonomik gelişimi tetiklemiş, ancak aynı zamanda iklim değişikliğinin temel sebebi olmuştur. İklim değişikliği, iktisatçılar tarafından piyasa başarısızlığının bir örneği olarak görülür. Temiz hava veya kirliliğe bir fiyat biçilmediğinden, ekonomi bunlarla yeterince ilgilenmemiştir; bu bir dışsallıktır. Kirliliğin zımni maliyeti çok yüksektir. İklim değişikliğiyle mücadele, gelecekteki felaketleri önlemek için bir sigorta poliçesi gibi algılanmalıdır. Ülkeler salınımları azaltmak için çevre vergileri, karbon ticareti veya teknoloji gibi yöntemler kullanabilir.
Ekonominin temel varsayımlarına meydan okuyan yeni alanlar da gelişmektedir. Davranışsal iktisat, ekonomi ve psikolojiyi birleştirerek, insanların neden ve ne koşullarda mantıksız davrandığını inceler. Geleneksel ekonominin insanların her zaman kendi çıkarlarını gözeterek rasyonel davrandığı varsayımını sorgular. Davranışsal iktisat, insanların ahlak ve değer yargılarıyla hareket ettiğini, para içeren ve içermeyen durumlarda farklı yargılar uyguladığını, finansal yatırımda irrasyonel olabildiğini (sahip olma duygusu gibi), alışkanlıklarına göre hareket ettiğini ve başkalarının deneyimlerinden etkilendiğini bulmuştur.
Nöroekonomi, beyin taramalarıyla ekonomik kararlar arasındaki ilişkiyi inceler. İnsanların her zaman rasyonel davranmadığını fark etmek, ekonomik politikalar için önemlidir. Bu durum, hükümetlerin vatandaşları kendi mantıksızlıklarına karşı korumak için daha paternalist politikalar benimsemesine yol açabilir (“dürtme”- nudging). Örneğin, mortgage piyasasında tüketicilerin kendi uzun vadeli çıkarlarına ters karar vermesini zorlaştıracak düzenlemeler yapma çabaları sürmektedir.
Oyun teorisi, insanların “oyun türü” senaryolarda, yani strateji gerektiren ve bir katılımcının davranışının diğerlerinin sonucunu etkilediği durumlarda nasıl davrandığını araştırır. Mahkûm ikilemi gibi klasik modeller, bireysel rasyonellik ile kolektif sonucun nasıl çelişebileceğini gösterir. Oyun teorisi, politika, ekonomi ve ticarette yaygın olarak uygulanır; fiyatlandırma, maaş pazarlıkları veya ticari anlaşmalar gibi durumlarda kullanılır. Rakibinin ne yapacağını tahmin etme sanatı içerir. Alan hala gelişmekte olup, strateji belirlemek pek çok açıdan bir sanat olarak kalmaktadır.
Ekonominin araçları, suç, aile kararları, flört (speed dating) veya simit satışı gibi geleneksel olmayan alanlara da uygulanmıştır (“Görünmeyen Ekonomi” yaklaşımı). Gary Becker ve Steven Levitt gibi iktisatçılar, suçluların bile rasyonel karar verme ve teşviklerden etkilendiğini öne sürmüştür. Ceza ne kadar sert olursa, yakalanmanın maliyeti artar ve caydırıcılık yükselir. Ekonomi bilimi, bir çalışma konusu değil, bir dizi araç olarak görüldüğünde, hiçbir konu onun erişiminden uzak değildir.
Son olarak, yalnızca maddi refaha odaklanan geleneksel ekonomik ölçütleri sorgulayan mutluluk ekonomisi alanı ortaya çıkmıştır. Bhutan Krallığı’nın “Gayrisafi Milli Mutluluk” endeksini benimsemesi bu yaklaşımın bir örneğidir. Zengin ulusların daha varlıklı olmasına rağmen giderek daha mutsuzlaştığı gözlemlenmiştir. Geleneksel ekonomi, ölçmesi kolay olduğu için GSYH gibi metriklere odaklanmış, mutluluk gibi kavramları göz ardı etmiştir. Mutluluk ekonomisi, refahın ötesindeki faktörleri (çevresel sürdürülebilirlik, toplumsal yaşam kalitesi, eşitsizlik) dikkate almayı önerir. Beyin taramaları gibi teknolojiler, mutluluğun ölçülmesine bilimsel bir boyut katmaya başlamıştır.
Sonuç
Özetle, ekonomi bilimi, temelinde insan davranışını inceleyen, tarih, politika ve psikolojiyle iç içe geçmiş bir alandır. Görünmez El, arz ve talep, fırsat maliyeti ve teşvikler gibi temel kavramlar, bireysel kararların nasıl toplumsal sonuçlar doğurduğunu ve piyasaların nasıl işlediğini açıklar. Finansal piyasalar, tahviller ve hisse senetleri aracılığıyla sermaye akışını sağlar. Ekonomiler, ani yükseliş ve düşüşler sergilemeye eğilimlidir ve balonlar gibi olgular, rasyonel modellerin sınırlılıklarını gösterir. Küreselleşme ve teknolojik devrimler, ekonomik yapıyı ve gücü yeniden şekillendirirken, kalkınma ekonomisi ve çevre ekonomisi, küresel ölçekteki yoksulluk ve çevresel sürdürülebilirlik gibi hayati sorunlara odaklanır.
Davranışsal iktisat ve oyun teorisi gibi yeni yaklaşımlar ise insan davranışının karmaşıklığını ve stratejik etkileşimleri modellemeye çalışarak ekonomiye daha derin bir bakış açısı kazandırmıştır. Ekonomi sadece ölçülebilir maddi değerlerle sınırlı kalmayıp, mutluluk gibi kavramları da sorgulamaya başlamıştır. Tüm bu kavramlar, ekonominin sadece sayılardan ibaret olmadığını, aksine insan yaşamının her alanına uygulanabilecek güçlü bir analiz aracı olduğunu göstermektedir. Bir iktisatçı gibi düşünmek, dünyayı daha derinlemesine anlamamızı sağlayabilir.
About the Author
