VARSAK TÜRKMENLERİ: KÖKENLERİ, ANADOLU’DAKİ YAYILIMI VE ULAŞ İLE TURGUT İLLERİ

Giriş

Varsak Türkmenleri, Anadolu coğrafyasının Türkleşme sürecinde öncü rol üstlenmiş ve kökleri Oğuzların Üç-Ok koluna dayanan kadim bir Türkmen topluluğudur. Tarihi kaynaklarda Tarsus Türkmenleri (Türkmân-ı Tarsus) veya Varsak Beyi’nden adını alan Farsaklar olarak da zikredilen Varsaklar, özellikle Çukurova, İçel ve Kayseri gibi geniş bir alanda varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Varsakların tarihi, sadece bir aşiretin veya boyun hikayesi olmanın ötesinde, Memlükler, Karamanlılar, Ramazanoğulları ve Osmanlı İmparatorluğu gibi bölgenin büyük siyasi aktörleriyle girilen dinamik ilişkiler ağı içinde şekillenmiştir. Onların yerleşik hayata geçiş ve konar-göçerliği terk etme süreçleri, Anadolu’daki Türkmen varlığının sosyolojik dönüşümünü anlamak açısından kritik öneme sahiptir.

1. Varsak Türkmenlerinin Kökeni, Siyasi Rolü ve Anadolu’daki Erken Tarihi

Varsakların menşei konusunda çoğu tarihçi, onların Oğuzların Üç-Ok koluna mensup Türkmenler olduğu hususunda fikir birliği içindedir. Bedreddin el-Ayni, Varsakları Varsah olarak zikrederek Türkmen şeklinde vasıflandırmış; Makrizi de Kitabu’s-sulük adlı eserinde Varsakların Türk olduğundan bahsetmiştir. Faruk Sümer de Varsakların, Anadolu’daki diğer göçebe ve yerleşik Türk halkı gibi, Türk olduğunu belirtmiştir. XIV. yüzyılın ortalarında yazılan bir Memlük inşa kitabındaki Türkmen boyları listesinde Varsaklar, Tarsus Türkmenleri olarak geçmektedir.

Bununla birlikte, Mehmet Eröz, Varsakların Bulgar Türkleri’nden, A. Mecit Doğru ise eski bir Bulgar boyunun adı olduğu ihtimali üzerinde durmaktadır, ancak bu fikirleri destekleyici açık bir bilgiye rastlanmamıştır.

Varsaklar, XI. yüzyılın ortalarından itibaren diğer Türkmen kitleleri ile Anadolu’ya girmişler ve 1064 yıllarında Kars tarafından Anadolu’ya geçtikleri ifade edilmiştir. Bu süreçte Üç-Ok koluna mensup diğer Türkmenlerle birlikte Suriye’ye gelen Varsaklar, XIII. yüzyılın ikinci yarısından sonra ortaya çıkan Moğol-Memlüklü sürtüşmelerinde Memlükler’in yanında yer almışlardır. Varsakların ve diğer Üç-Ok’lu Türkmenlerin, Çukurova’nın Memlükler tarafından alınmasında önemli rolü olmuştur.

XIII. yüzyılın sonlarına doğru, Varsakların da içinde yer aldığı Ramazanoğulları, Çukurova’nın güney bölgelerinde (Ayas, Sis ve Tarsus) nüfuz sahibi olmuşlardır. Varsaklar, Ramazanoğullarını oluşturan yedi Türkmen ailesinden birisi olarak kabul edilirler. 1516 yılında Osmanlı hakimiyetini tamamıyla kabul edene kadar, Varsaklar kendi varlıklarını sürdürebilmek için bazen Memlükler’in, bazen de Karamanlıların yanında yer almışlardır. Karamanlı tarihçisi Şikârî’nin eserinde, Karamanlı hânedanının ilk mensuplarının Oğuz beyleri olarak zikredildiği bağlamda, Turgutlular da Karamanoğullarına bağlı bir Türkmen oymağı olarak görülmektedir. Osmanlı tarihçisi Neşrî de 1387’deki savaşta Turgutlu ve Bayburtluları Tatarlardan ayırıp, Varsaklarla beraber Türk adı altında zikretmiştir. Varsaklar, Fatih Sultan Mehmed’in Karaman seferinde yurtları tahrip edilen Karamanoğlu Kasım Bey’in İç İl’e gelmesi üzerine Turgut ve diğer oymaklarla birlikte onu sevinçle karşılamışlardır.

2. Anadolu’daki Coğrafi Yayılım ve Varsak Yerleşim Bölgeleri

Varsaklar, tarihi süreçte konar-göçer hayat tarzlarını sürdürerek geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır. XIV-XV. yüzyıllarda büyük bir kısmı Tarsus’un kuzeybatı ve Silifke’nin kuzeydoğusundaki dağlık bölgede (Bolkar Dağları) ve Taş-İli’nde yaşamışlardır. XVI. yüzyılda ise büyük kısmı Çukurova ve Konya Ovalarına iskân edilmiştir.

Varsakların günümüzdeki yoğun yerleşim bölgeleri Çukurova’nın kuzeyi ile Kayseri ve Antalya çevresindedir.

Çukurova ve Toroslar’daki Varsaklar

Çukurova tarihi ve buradaki Türkmen aşiretleri üzerinde araştırmalar yapan Faruk Sümer, Varsakların da Türk olduğunu belirtmiştir. Tarsus Sancağında yaşayan Varsak Türkmenlerini oluşturan boylar (Kusun, Ulaş, Kuştemür, Gökçelü, Esenlü, Elvanlu, Orhan Beğlü) adlarını boy beylerinden almış olup, Varsak Türkmenleri esasen bir federasyondur. Önemli bir bölümünü oluşturan Ulaş boyu, Üçokların Bayındır ve Salur aşiretlerinden gelmektedir.

XVI. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Osmanlı hakimiyetine girip siyasi etkinlikleri sona eren Varsakların büyük bir bölümü, Çukurova’nın kuzeyine, özellikle Feke, Kazan (Kozan), ve Saimbeyli’nin dağlık kesimlerine göç etmiştir.

XVII. yüzyılın sonlarına doğru (yaklaşık 1690), Osmanlı İmparatorluğunda otoritenin zayıfladığı bir dönemde, Varsaklar etkinliğini artırarak Kozanoğulları beyliği içerisinde faal bir şekilde yer almışlardır. Bu beyliğe ait dağlık ve sarp arazilerin tamamı Varsaklara aitti. Varsaklar, Kozanoğulları’nın piyade askerleri olmuşlardır. Günümüzde Feke’nin tamamı, Saimbeyli’nin tamamına yakını ve Kozan’ın yaklaşık yarısı bu aşirete mensup insanlar tarafından yurt tutulmuştur. Ayrıca, Nur Dağları (Gavur Dağları) bölgesine yerleşen Varsakların çoğunluğu buradan inerek bir kısmı Düziçi ovasına, bir kısmı da (Ulaşlılar) Osmaniye’ye yerleşmiştir.

Ancak, Celali İsyanlarıyla bölgede asayişin bozulması üzerine Varsaklar, daha güvenli gördükleri Toros dağlarına çekilmişlerdir. Osmanlı Devleti, 1865 yılında başlattığı Fırka-i İslâhiye projesiyle Kozanoğullarına son vermiş ve bu aşiretleri iskana tabi tutmuştur. Bu iskanın neticesinde Osmaniye şehri kurulmuş ve Varsaklara bağlı aşiretler şehrin kurucu unsurlarından olmuştur.

Diğer Yerleşim Bölgeleri

Varsakların göçlerine çeşitli tarihlerde Konya, Aksaray, Kırşehir, Aydın ve çevresinde de rastlanmaktadır.

• Kayseri Varsakları (Yahyalı): Kayseri ili Yahyalı ilçesinin yüksek kesimlerinde, Kapuzbaşı Şelalesi civarında Avlağa, Büyükçakır, Ulupınar, Çubukharmanı gibi köylerde yaşamaktadırlar. Kayseri Varsakları, köylerine elektrik, telefon ve yolun 1980’li yıllarda gelmesi sebebiyle, konar-göçer hayatını, kültür ve geleneklerini en son terk eden Türkmenler olarak kabul edilmektedir.
• Antalya Varsakları: Antalya merkeze bağlı Varsak kasabasının yaklaşık %90’u Varsaktır. 1530 yılı verilerine göre Antalya Teke Sancağında Varsaklara bağlı 665 kişi bulunmaktadır.
• Aydın Varsakları: Aydın’a bağlı Koçarlı ilçesinin 9 köyü tamamen, 12 köyü ise kısmen Varsaktır.

Üçüncü Bölüm: Varsaklar- Torosların Savaşçı Ruhu ve Edebi Kimliği

3.1. Köken Bilmecesi: Oğuzların Üçok Kolu, Yüreğir ve Dulkadirli Bağlantıları

Varsaklar, Oğuzların Üçok koluna mensup bir Türkmen topluluğudur ve bu konuda tarihçiler arasında genel bir fikir birliği bulunmaktadır. XIII. yüzyılda anayurtları olan İçel-Tarsus bölgesinde yaşadıkları, ancak zamanla çıkan iç karışıklıklar nedeniyle Anadolu’nun farklı bölgelerine yayıldıkları bilinmektedir. Ancak, Üçok kolu içindeki kesin boy bağlantıları konusunda akademik bir tartışma süregelmektedir. Bu konuda iki ana tez öne çıkmaktadır:

• Neşrî’nin Tezi: Tarihçi Neşrî’ye göre, Varsak adı Yüreğir boyundan bir beyden gelmektedir. Bu görüş, Varsakların, Çukurova’daki en baskın Türkmen boylarından biri olan Yüreğir’in bir kolu olabileceğini ima eder.
• Faruk Sümer’in Tezi: Prof. Dr. Faruk Sümer ise Varsakların, 21 boydan oluşan Dulkadirli elinin bir kolu olduğunu belirtmektedir. Bu tez, Dulkadirli konfederasyonunun bölgedeki geniş yayılımı ve Ulaşlılar gibi Varsakları da içermesiyle tutarlılık göstermektedir.

Bu “köken bilmecesi”, Varsak kimliğinin birincil tanımlayıcısının belirli bir soy ağacından ziyade, paylaşılan coğrafya (“Varsak dağı”), ortak yaşam tarzı (konar-göçerlik, savaşçılık) ve en önemlisi ortak bir kültürel ifade biçimi (“varsağı”) üzerinden inşa edildiğini düşündürmektedir. “Varsak olmak”, Toroslarda belirli bir yaşam tarzını sürdürmek ve bu yaşam tarzının ruhunu yansıtan kültürü paylaşmakla eşdeğer hale gelmiştir.

3.2. “Varsaklar Yurdu”: Silifke ve Çukurova’daki Hâkimiyetleri

Varsakların tarihsel yurdu, Toros Dağları’nın sarp ve geçit vermez coğrafyası, özellikle de Silifke ve Tarsus’un kuzeyindeki dağlık bölgedir. Bu coğrafi özdeşleşmenin en güçlü kanıtı, Osmanlı maliye defterlerinde bu bölge için “Seng Silifke: Varsak dağı” (Silifke dağı: Varsak dağı) ifadesinin kullanılmasıdır. Bu dağlık arazi, onların konar-göçer yaşam tarzlarını ve savaşçı kültürlerini uzun süre korumalarına olanak tanımıştır. Osmanlı merkezî otoritesine karşı sergiledikleri direniş, onların bağımsızlıklarına düşkün karakterlerinin bir yansımasıdır. Bu dirençli ve geleneklerine bağlı yapının modern zamanlardaki bir yansıması olarak, Kayseri Varsaklarının köylerine elektrik, telefon ve yol gibi modern altyapının ancak 1980’li yıllarda ulaşmış olması gösterilebilir.

3.3. Bir Boyun Edebi Mührü: Varsağı Nazım Biçiminin Doğuşu ve Özellikleri

Varsakların Türk kültürüne en büyük ve en kalıcı armağanı, kendi adlarıyla anılan “varsağı” nazım biçimidir. Bu şiir türü, sadece bir edebi form değil, bir topluluğun dünya görüşünün, hayata karşı duruşunun ve kimliğinin sanatsal bir tezahürüdür. Dağlı, savaşçı, merkezi otoriteye mesafeli ve özgürlüğüne düşkün Varsak karakteri, varsağı türünün içeriğinde ve üslubunda somutlaşmıştır. Bu şiir türü, doğrudan Toroslarda yaşayan Varsak boyu ozanları tarafından geliştirilmiştir.

Varsağının temel özellikleri şunlardır:

• Üslup: Yiğitçe, meydan okuyan, sert ve hırçın bir söyleyişe sahiptir. Başkaldırı, kahramanlık, mertlik, hayattan ve talihten şikâyet gibi temaları işler.
• Biçim: Genellikle 8’li (bazen 11’li veya 12’li) hece ölçüsüyle yazılır. Dörtlük sayısı ve kafiye düzeni (abcb, dddb) bakımından koşma ve semaiye benzer.
• Ayırt Edici Özellik: Varsağıyı diğer halk şiiri türlerinden ayıran en belirgin özellik, şiirin başında veya dizeler arasında “Bre!”, “Behey!”, “Hey gidi!” gibi yiğitçe bir sesleniş bildiren ünlemlerin kullanılmasıdır. Bu nidalar, Varsakların sosyal karakterinin edebi forma dönüşmüş halidir.

Bu türün en önemli temsilcileri olarak Karacaoğlan ve Dadaloğlu gibi büyük halk ozanları öne çıkmaktadır. Onların şiirlerindeki dik duruş, isyankâr ruh ve mert tavır, Varsakların sosyal karakteriyle birebir örtüşür. Bu durum, halk edebiyatı ürünlerinin sadece estetik nesneler olmadığını, aynı zamanda bir topluluğun ruhunu ve tarihini anlamak için paha biçilmez sosyolojik belgeler olduğunu kanıtlar.

Oğuz Mirasının Anadolu’daki Tezahürleri: “İl” Kavramı ve Türkmen Teşekkülleri

Anadolu’nun demografik ve kültürel dokusunun bugünkü halini alması, Orta Çağ’da yaşanan büyük ölçekli göç hareketlerinin bir sonucudur. Özellikle 1071 Malazgirt Zaferi’ni takiben başlayan ve XIII. yüzyıldaki Moğol istilasıyla hızlanan Oğuz (Türkmen) göçleri, bu coğrafyanın etnik, siyasi ve sosyal yapısını kökten dönüştürmüştür. Orta Asya’dan kitleler halinde Anadolu’ya gelen bu konar-göçer Türkmen toplulukları, yalnızca askeri bir güç olarak değil, aynı zamanda kendi sosyal ve idari teşkilatlarını da beraberlerinde getirmişlerdir. Bu teşkilatlanma biçimlerinin en önemlilerinden biri, boylar ve oymaklar federasyonu şeklinde tanımlanabilecek olan “il” veya “el” yapısıdır.

Bu çalışmada ele alınan “il” kavramı, modern idari birim olan “il” ile karıştırılmamalıdır. Tarihsel terminolojide “il” veya “el”, kan bağına dayalı oymak ve cemaatlerin ortak bir liderlik veya siyasi çıkar etrafında birleşerek oluşturduğu bir “halk, ulus, kabileler birliği” anlamına gelmektedir. Bu birlik, aynı zamanda yurt tuttukları coğrafyaya da adını vererek hem bir topluluğu hem de onların yaşadığı toprağı ifade eden çift anlamlı bir terim haline gelmiştir. Bu bağlamda, Ulaş, Turgut ve Varsak “illeri”, bu kadim Türkmen teşkilatlanma modelinin Anadolu’daki somut tezahürleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Her biri, kendi coğrafyasında ve siyasi yörüngesinde farklı roller üstlenmiş, geride özgün miraslar bırakmıştır.

Ulaş “İli”- Dulkadir Elinin Stratejik Bir Cemaati ve Tarsus Türkmenlerinin Kurucu Unsuru

1.1. Köken ve Soy Kütüğü: Ulaş Bey’den Karmaşık Bir Yapıya

Ulaş cemaatinin adı, birçok Türkmen teşekkülünde görüldüğü üzere, adını kurucu lideri olduğu anlaşılan Ulaş Bey’den almaktadır.⁵ Bu durum, topluluğun karizmatik bir lider etrafında şekillendiğini göstermektedir. Ancak Ulaşlıların yapısı incelendiğinde, homojen bir soy birliğinden ziyade, farklı Oğuz boylarından unsurları bünyesinde barındıran bir konfederasyon niteliği taşıdığı anlaşılmaktadır. XVI. yüzyıla ait tahrir defterleri, Tarsus yöresindeki Ulaş boyunun, her ikisi de büyük Oğuz boyları olan Bayındır (41 oba) ve Salur (10 oba) gibi kalabalık obalara ayrıldığını göstermektedir.⁶ Kayıtlarda ayrıca Yıva ve Beğdili gibi boylarla ilişkilendirilen alt grupların da varlığı, bu kompozit yapıyı teyit etmektedir.⁵

Bu karmaşık yapı, “Ulaş” kimliğinin saf bir kan bağından çok, Ulaş Bey liderliğinde kurulmuş siyasi ve askeri bir konfederasyonun, yani bir “el”in adı olduğunu düşündürmektedir. Bu modelde, farklı kökenlerden gelen oymaklar, ortak siyasi çıkarlar ve askeri hedefler doğrultusunda bir araya gelerek daha büyük ve güçlü bir birlik oluşturmuşlardır. Bu durum, Anadolu’daki Türkmen kimliklerinin ne kadar dinamik, akışkan ve kapsayıcı olabildiğinin önemli bir kanıtıdır. Ünlü tarihçi Faruk Sümer’in, Dulkadir elini oluşturan obalar arasında Ulaşlılar ile Varsakları birlikte zikretmesi, bu iki önemli grubun aynı coğrafyayı paylaştığını ve aynı siyasi çatı altında varlık gösterdiğini ortaya koymaktadır.⁸

1.2. Siyasi Coğrafya: Tarsus, Çukurova ve Dulkadir Üçgeni

Ulaş boyunun tarihsel anayurdu, Tarsus ve Çukurova bölgesidir. Kayıtlarda “Tarsus Türkmenlerini oluşturan ikinci büyük boy” olarak geçmeleri, onların Memlükler döneminden itibaren Çukurova’nın Türkleşmesinde oynadıkları kilit rolü göstermektedir.⁵ Bu stratejik coğrafyadaki varlıkları, onları bölgesel güç mücadelesinin merkezine yerleştirmiştir. Ulaşlıların, Oğuzların Üçok koluna mensup Özeroğulları’nın bir parçası olduğu ve Özeroğulları’nın da köken olarak Bayındır boyuna dayandığı bilgisi, onların Akkoyunlu hanedanı ile potansiyel bir akrabalığına işaret eder ki bu durum, bölgedeki siyasi dengeler açısından büyük önem arz etmektedir.⁸

Ulaşlılar, aynı zamanda Maraş ve Elbistan merkezli büyük bir Türkmen konfederasyonu olan Dulkadirli Beyliği’nin de temel unsurlarından biriydi. Dulkadirli elinin bir parçası olarak Ulaşlılar, beyliğin güney kanadını Memlüklere ve diğer bölgesel güçlere karşı koruyan stratejik bir askeri güç işlevi görmüşlerdir.⁸ Bu durum, onların hem Dulkadirli siyasi yapısına askeri ve demografik olarak entegre olduğunu hem de Çukurova’daki yerel hâkimiyetlerini sürdürdüklerini göstermektedir.

1.3. Osmanlı Dönemi: İskân Siyaseti ve Anadolu’ya Yayılım

Dulkadirli Beyliği’nin XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti’ne ilhak edilmesi, Ulaş cemaatinin tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. Osmanlı yönetimi, potansiyel bir tehdit olarak gördüğü büyük ve savaşçı konar-göçer grupları kontrol altına almak için bilinçli bir iskân siyaseti izlemiştir. Bu siyasetin temel amacı, bu grupları anayurtlarından koparıp daha küçük parçalara bölerek merkezî otoriteye bağlamaktı. Ulaşlıların anayurtları olan Çukurova’dan koparılıp Keskin gibi iç bölgelere yerleştirilmesi, rastgele bir göç değil, bu bilinçli devlet politikasının bir sonucudur. Bu, Osmanlı’nın konar-göçer Türkmen beylerinin yerel gücünü kırarak merkezî otoriteyi tesis etme stratejisinin tipik bir örneğidir.

Bu politika neticesinde Ulaş cemaatinin önemli bir kolu, Mahmudlu yörüklerine mensup diğer cemaatlerle birlikte Keskin (günümüzde Kırıkkale’ye bağlı) bölgesine yerleştirilmiştir.¹⁰ Bu zorunlu iskân, “Ulaş ili”nin coğrafi bütünlüğünü bozmuş ve siyasi gücünü sona erdirmiştir. Ancak cemaatin izleri Anadolu’nun farklı bölgelerine yayılmıştır. Bugün Sivas’ın bir ilçesi olan Ulaş’ın adının da bu Türkmen cemaatinin bölgedeki yerleşimiyle ilgili olduğu düşünülmektedir.¹² Modern ilçe ile tarihsel “il” doğrudan aynı coğrafyayı işaret etmese de ismin sürekliliği, bu büyük cemaatin Anadolu’daki geniş yayılımının ve bıraktığı kalıcı demografik izin bir göstergesi olarak önemini korumaktadır.

İkinci Bölüm: Turgut “İli”- Karamanoğulları’nın Kudretli Müttefikleri Turgutlular

2.1. Tarih Sahnesine Çıkış: Turgut Bey ve Oymağın Teşekkülü

Turgutoğulları, adını Karamanoğulları Beyliği’ne (1256-1474) hizmet eden bir Oğuz veya Türkmen komutanı olan Turgut Bey’den alan bir Türk aşiretidir.¹³ Ulaşlılarda olduğu gibi bu isimlendirme geleneği, Turgutluların da Turgut Bey’in karizması ve liderliği etrafında birleşen bir topluluk olduğuna işaret etmektedir. Tarihsel kayıtlar, Turgutluların, Karamanoğulları Beyliği’nin kuruluşundan itibaren beyliğin en önemli askeri ve siyasi müttefiklerinden biri olduğunu göstermektedir.¹¹ Onlar, beyliğin sınırlarını genişletmesinde ve Selçuklu mirası üzerindeki hâkimiyetini pekiştirmesinde kritik roller üstlenmişlerdir.

2.2. “Turgut İli”: Siyasi ve Coğrafi Nüfuz Alanı

Turgutluların İç İl (bugünkü Mersin’in iç kesimleri ve Karaman’ın güneyi) ve Taşeli platosundaki yurtları, tarihsel kaynaklarda “Turgut ili” olarak anılmaktadır.¹¹ Bu coğrafya, Karamanoğulları’nın güneydeki stratejik yaylaları, geçitleri ve Akdeniz’e açılan yolları kontrol etmesi açısından hayati bir öneme sahipti. “Turgut ili”, Turgutlu oymağının konar-göçer yaşam tarzına uygun olarak yaylak (Toroslar) ve kışlak (ova) arasında kontrol ettiği dinamik bir nüfuz alanını ifade etmektedir. XVI. yüzyılda Taşlık Silifke’de yaşayan ve adının “Turgutlu” kelimesindeki ‘g’ sesinin düşmesiyle oluştuğu düşünülen “Turudlu” oymağının, Turgutluların bölgede kalmış bir kolu olabileceği ve bu bölgenin de “Turgut ili”nin bir parçası olduğu düşünülmektedir.¹¹

2.3. Kalıcı Miras: Turgutoğulları’nın Mimari Eserleri ve Vakıfları

Turgutluların tarihi, sadece askeri başarılarla sınırlı değildir. Onlar, zamanla konar-göçer bir askeri güçten, toprak sahibi, şehirli bir aristokrasiye dönüşümün en parlak örneklerinden birini teşkil ederler. Savaşçı kimliklerini korurken, aynı zamanda vakıflar kurarak ve cami, han, hamam gibi kalıcı eserler inşa ederek beyliğin kültürel ve ekonomik hayatına derinlemesine entegre olmuşlardır. Bu durum, askeri başarılarla elde ettikleri servet ve gücü, İslam medeniyeti geleneğine uygun olarak vakıflar ve hayır eserleri yoluyla meşrulaştırma ve kalıcı hale getirme çabalarının bir sonucudur.

Turgutoğulları’nın bıraktığı zengin mimari miras, onların nüfuz alanının genişliğini ve ekonomik gücünü somut bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu eserler şunlardır:

• Vakıflar: Turgutoğlu Ahmet Bey, Pir Hasan Bey, Erdoğdu Bey, Nefise Hatun ve Sultan Hatun adına Konya’da kurulmuş vakıflar.
• Konya’daki Eserler: Sadreddin Konevi Camii yanında bulunan Turgutoğlu Türbesi, Kalenderiye Zaviyesi ve Eskipazar Çarşısı’ndaki Pir Hüseyin Bey Hamamı.
• Konya Dışındaki Eserler: Sarayönü ve Ilgın’daki Pir Hüseyin Bey Camileri, Kadınhanı’ndaki Ömer Bey Zaviyesi, Seydişehir’deki Rüstem Bey Türbesi ve önemli ticaret yolları üzerinde yer alan Altınekin yakınlarındaki Zalmanda ve Zıvarık Hanları.

Bu eserlerin coğrafi dağılımı (Konya merkez, Ilgın, Sarayönü, Kadınhanı, Seydişehir), Karamanoğulları Beyliği’nin idari ve ekonomik ağını adeta haritalamaktadır. Turgutlular, Karamanlı sultanları adına bu bölgelerin imarından, güvenliğinden ve İslamlaşmasından sorumlu yerel yöneticiler gibi hareket etmişlerdir. Dolayısıyla, Turgutluların mimari mirası, sadece bir ailenin zenginliğini değil, aynı zamanda Karamanoğlu devletinin merkeze bağlı güçlü yerel beyler aracılığıyla ülkeyi yönetme modelini de gözler önüne seren tarihsel bir vesikadır.

Karşılaştırmalı Analiz ve Sentez

Ulaş, Turgut ve Varsak Türkmen topluluklarının incelenmesi, Anadolu’daki Türkmen varlığının ne kadar çeşitli ve çok yönlü olduğunu ortaya koymaktadır. Her bir grup, farklı siyasi, coğrafi ve kültürel yörüngeler izleyerek Anadolu’nun etnokültürel mozaiğine özgün katkılarda bulunmuştur. Aşağıdaki tablo, bu üç topluluğun temel özelliklerini karşılaştırmalı olarak sunarak aralarındaki benzerlikleri ve temel farkları özetlemektedir.

Ulaş, Turgut ve Varsak Türkmenlerinin Karşılaştırmalı Profili

Bu tablo, üç grubun Anadolu’da üstlendiği farklı rolleri net bir şekilde ortaya koymaktadır. Ulaşlılar, geniş bir coğrafyada demografik temel oluşturan ve siyasi konfederasyonlar kuran bir güç olarak öne çıkarken; Turgutlular, bir beyliğe entegre olarak devlet kurucu ve medeniyet inşa edici bir askeri aristokrasiye dönüşmüştür. Varsaklar ise coğrafi ve kültürel kimliklerini en saf halde koruyarak, Türk edebiyatına ölümsüz bir tür armağan eden kültür yaratıcı bir topluluk olarak tarihe geçmişlerdir.

Sonuç: Anadolu’nun Etnokültürel Dokusundaki Silinmez İzler

Bu çalışmada incelenen Ulaş, Turgut ve Varsak toplulukları, Anadolu’nun Türkleşmesi ve şekillenmesinde oynadıkları özgün ve vazgeçilmez rolleriyle öne çıkmaktadır. Ulaşlıların Dulkadir ve Tarsus bölgesindeki demografik ve siyasi ağırlığı, Turgutluların Karamanoğulları Beyliği’nin askeri ve medeni omurgasını oluşturması ve Varsakların Toroslardaki sarsılmaz varlıkları ile Türk halk edebiyatına yaptıkları eşsiz katkı, bu toplulukların tarihsel önemini ortaya koymaktadır.

Bu üç örnek, Anadolu’daki Türkmen kimliklerinin statik ve tek tip olmadığını, aksine son derece dinamik, coğrafyaya, siyasi koşullara ve liderlik karizmasına göre şekillenen akışkan yapılar olduğunu göstermiştir. “Ulaş ili”, “Turgut ili” ve “Varsaklar yurdu” gibi kavramlar, bu dinamizmin tarihsel coğrafyadaki yansımalarıdır. Onlar, modern idari sınırlardan çok, bir halkın kültürel ve siyasi nüfuz alanını ifade eden canlı ve organik oluşumlardı.

Son olarak, bu toplulukların günümüz Türkiye’sinin kültürel, demografik ve edebi mirası üzerindeki kalıcı etkileri yadsınamaz. Turgutluların Konya ve çevresinde hala ayakta duran mimari eserlerinden, Varsakların adını taşıyan ve bugün dahi halk ozanlarınca söylenen “varsağı”lara ve Sivas’ın Ulaş ilçesi gibi yer adlarına kadar, bu kadim Türkmen “illeri”nin izleri Anadolu toprağında ve kültüründe silinmez bir şekilde yaşamaya devam etmektedir. Onların hikayesi, Anadolu’nun zengin ve çok katmanlı etnokültürel dokusunun anlaşılması için kritik bir öneme sahiptir.

Kaynakça

Akademik Makaleler ve Ansiklopediler

• DergiPark Akademik: Çeşitli makaleler. ¹
• TDV İslâm Ansiklopedisi: “Karamanoğulları”, “Salur”, “Turgutlular” ve “Yörükler” maddeleri. ³
• Konyapedia: “Turgutoğulları” maddesi. ⁹
• Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları: “Kayseri’de Oğuz Varlığı”. ¹⁰
• Yüzüncü Yıl Üniversitesi Akademik Veri Yönetim Sistemi (AVESİS): “Bir Oğuz (Türkmen) Boyu: Varsaklar”. ¹¹

Kitaplar ve Kurumsal Yayınlar

• Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları. ³
• Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri: “Oğuzlar”. ¹³

Resmi ve Kültürel Web Siteleri

• Kavak Kaymakamlığı: “Tarihçe”. ¹⁵
• Osmaniye Belediyesi: “Osmaniye Tarihçesi”. ¹⁶
• Osmaniye Valiliği: “Tarih”. ¹⁷
• Suriye Türkmenleri: “Suriye Türkmen Tarihi”. ¹⁸
• Yumuktepe.com: “Varsaklar Yurdu Silifke”. ¹⁹
• Yerelden Evrensele: “İnsanlığın, Türklerin ve Ulaşlıların Tarihi”. ²⁰

Genel Başvuru ve Eğitim Kaynakları

• Hürriyet Gazetesi (Eğitim Bölümü): “Varsağı Nedir?”. ²¹
• Vikipedi: “Turgutlular”, “Ulaş”, “Varsak Türkmenleri”, “Varsağı” ve “Türkiye Türkmenleri” maddeleri. ²²
• YouTube: Varsağı ve Varsak kültürü üzerine çeşitli videolar. ²⁶

İlgili okuma:

• Oğuzlar ve Türkmenler
• Türk Tarihinde Oğuzlar, Karluklar ve Çepniler
• Tahtacılar: Alevi-Türkmen Kimliği, Tarihi ve Kültürel Mirası

Görsel: Taşeli-Plateau 15 05 1997 Abanoz Yayla-Häuser und Vieh — Volker Höhfeld, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Yazar Hakkında

Dr. Özcan Kuzulu

Administrator

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde finans ve bankacılık alanında öğretim görevlisi. Çukurova Üniversitesi'nde finans alanında doktora yaptı. Akademiye geçmeden önce uzun yıllar bankacılıkta mali analiz, kredi yönetimi ve ticari bankacılık alanlarında yöneticilik yaptı. SPK Düzey 2, Kredi Derecelendirme ve Kurumsal Yönetim Derecelendirme lisanslarına sahiptir. Kurumsal finans, bankacılık, İslami finans ve iktisat tarihi üzerine yazıyor.

Web Sitesini Ziyaret Et Tüm Yazıları Gör