Daha önce kaleme aldığım bir yqazımda Dörtyol’un yakın tarihine değinmiş, bir başka yazımda ise özellikle 19. Yüzyılın başından itibaren olmak üzere Mersin ilinin kısa tarihçesi hakkında bilgi vermiştim. Bu yazımda ise Adana’da Arap kökenli (halk arasında fellah olarak tabir edilen) halkın ve Nusayriliğin hakkında bilgi vermeye çalışacağım.
Giriş
Türkiye’nin güney kıyılarında, özellikle Hatay, Mersin ve Adana illerinde yoğunlaşan Arap nüfusun önemli bir kesimi, kendilerine özgü dini, etnik, sosyal ve kültürel farklılıkları olan Nusayriler veya yaygın adıyla Arap Alevileridir. Bu topluluk, halk arasında bazen “Fellah” ve “Arap Uşağı” gibi isimlerle de anılmakla birlikte, günümüzde topluluk üyeleri kendilerini tanımlarken “Alevi” veya “Arap Alevisi” isimlendirmesini tercih etmektedirler. “Nusayri” kelimesi ise halk arasında daha az bilinir ve genellikle bilimsel literatürde yer alır. Türkiye’nin zengin kültürel mozaiği içinde, hem tarihi derinlikleri hem de inanç sistemlerinin kendine özgü yapısıyla akademik araştırmacıların ve genel kamuoyunun ilgisini çeken önemli bir etno-dinî gruptur.
Bu blog yazısı, Nusayrilerin/Arap Alevilerinin kökenlerine dair tartışmaları, inanç sistemlerinin temel prensiplerini ve ritüellerinin gizemini, Osmanlı dönemindeki sosyo-ekonomik ve hukuki konumlarını, devletle ilişkilerini ve günümüzde yaşadıkları sosyo-ekonomik ve kültürel dönüşümleri kapsamlı bir şekilde ele almayı amaçlamaktadır. Nusayriliğin kendine özgü gizlilik prensibi ve bu prensibin yaşamları üzerindeki belirleyici etkisi, onların tarih boyunca nasıl bir varoluş mücadelesi verdiklerini anlamak için kilit bir öneme sahiptir.
Nusayrilerin Kökenleri ve Kimlik Tartışmaları
Nusayrilerin adı ve kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. En fazla kabul gören görüşe göre, adlarını 11. İmam El Askeri’nin müridi Muhammed Bin Nusayr’dan (ö. 270/883) almaktadırlar. İlk dönem Şiî tarihçileri, taraftarlarını ona nisbetle “Nemîriyye” olarak adlandırmışlardır. Birinci Dünya Savaşı sonrası Fransızların talebi ve mensuplarının da uygun görmesiyle “Alevî” adıyla anılmaya başlanmışlardır. Günümüzde ise Nusayri Aleviliği, Arap Aleviliği, Suriye Aleviliği, Çukurova Aleviliği veya Akdeniz Aleviliği gibi ifadelerle de anılmaktadır. “Arap Uşağı” terimi, topluluğun Arap etnik kökenini vurgulamak için kullanılırken; “Fellah” adı ise Osmanlı döneminde dağlık alanlarda “sürek/suvarik” olarak adlandırılan, zamanla toprak sahibi olup rençperlik ve bağcılıkla uğraşan Nusayrilere, Arapça’da “toprağı işleyenler” anlamına gelen ‘fellah-ül ard’ ifadesinden hareketle verilmiştir.
Nusayrilerin etnik kökeni de üzerinde farklı görüşlerin bulunduğu bir diğer önemli konudur. Nusayriler kendilerini büyük ölçüde Arap Alevisi olarak tanımlamaktadırlar. Kullandıkları kutsal metinlerin Arapça olması ve etnik müziklerinin Arapça olması bu savı desteklemektedir. Ancak bazı araştırmacılar, Nusayrilerin Türk soyundan geldiğini, eski Türk topluluklarının inançlarından izler taşıdığını savunmaktadır. Bu görüşe göre, Nusayrilerin kafatası endeksleri Anadolu Alevileri ve Tahtacı Türkmen Alevileri ile benzerlik göstermekte, kullandıkları Arapçada Alpinlere özgü fonemlerin hakim olması Arap olmadıklarını işaret etmektedir.
Ayrıca, Nusayrilerin Abbasi döneminde (9. yüzyıl) Hatay, Adana, Tarsus ve Mersin’e yerleştirilmiş Oğuz Horasan Türklerinden oldukları ve endogamik evlilikler sayesinde Türklüklerini en saf şekilde korudukları iddia edilmiştir. Ancak, et-Tavil gibi yazarlar Nusayrilerin etnik kökenini İslam öncesi Gassanoğulları, Tenuhiler, Fenikeliler gibi çeşitli Arap kabilelerine ve hatta Çerkezler ile bazı Türk gruplarına dayandırmaktadır. Nusayriliğin, uzak Doğu kültürleri, Orta Doğu kültürü, Hristiyanlık, eski Türk toplumlarının Şamanist inançları ve Arap kültüründen etkilenen senkretik bir inanç biçimi olması, etnik kökenleri hakkında kesin bir belirleme yapmayı zorlaştırmaktadır.
Adana yöresinde yaşayan Arap Alevilerinin 1700’lü yıllarda Suriye’den geldikleri bilinmektedir. Bu toplulukların ortaya çıktığı bölgelerin İslami fetihlerden önce Mecûsîlik, Hristiyanlık ve Yahudilik gibi dinlerin merkezi olması, Nusayrilik bünyesinde bu dinlerden etkilenmiş kimi âdet, tören ve inançların varlığına işaret edebilir. Örneğin, Hz. Ali’nin öldürülmesinin tüm insanlığın günahlarının kefareti için kurban edilmesi ve onun ulûhiyet kazanması Hristiyanlıktaki İsa yorumuna benzemektedir. Haç yortusu, Santa Barbara, Unsura gibi bayramların kutlanması ve ayinlerde şarabın Ali’nin kanını simgelemesi Hristiyanlık etkilerini gösteren unsurlardır.
Bölgedeki demografik yapının değişiminde Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’daki yükselişi ve oğlu İbrahim Paşa’nın Anadolu’daki faaliyetleri önemli rol oynamıştır. 1833 yılındaki Kütahya Antlaşması’na göre, Mısır, Suriye ve Girit Valilikleri Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya, Cidde ve Adana Valilikleri ise Oğlu İbrahim Paşa’ya bırakılmıştır. İbrahim Paşa’nın Adana Eyaletini ele geçirmesinden önce bölge halkının çoğunluğu Türklerden oluşmakla birlikte, Ermeni, Rum ve Arap grupların olduğu da bilinmektedir. Evliya Çelebi, 17. Yüzyılda kaleme aldığı Seyahatname’de Adana halkını “Arapça konuşurlar. Şehirde Fellah, Arap, Urum, Ermeni ve Yahudi vardır” sözleriyle tanımlamıştır.
Mısırlı İbrahim Paşa’nın Adana Eyaletini işgaliyle birlikte, Mısır ve ağırlıklı olarak Suriye’den gelen Arap kökenli çiftçiler nedeniyle 1830’lu yıllarda demografik değişim yaşanmıştır. Bu işçi köylüleri, Adana’ya yerleştirilerek şeker kamışı, pamuk ve buğday yetiştirmeleri sağlanmıştır. İbrahim Paşa’nın getirttiği fellah tabir edilen Arap çiftçiler, Antakya, Lazkiye ve sahillerinden toplanan Araplar ve pamuk ekiminde daha tecrübeli olan Mısırlı çiftçiler olup, toprakları ekip biçmek ve pamuk ziraatı yapmak üzere ırgat olarak getirilmişlerdir.
Sonraları bu bölgelerde kalmışlar ve gelenlerin tamamına yakını Suriye’ye bir daha dönmemiş, Tarsus, Adana ve Mersin şehirlerine tarım yapmak üzere yerleşmişlerdir. İbrahim Paşa’nın işgaliyle birlikte başlayan ve yirminci yüzyılın ikinci yarısına kadar devam eden dönemde, sadece Adana şehir merkezinde 17 bin, kırlarında 20 bin Arap yaşarken, Tarsus şehir merkezinde 15 bin, kırlarında ise 15 bin Arap Alevi nüfus yer almıştır.
Nusayrilik İnanç Sistemi ve Ritüellerin Gizemi
Nusayrilik, İslam’ın batıni (ezoterik) bir mezhebi olarak tanımlanmaktadır. Bu inanç sisteminin en temel ve belirleyici özelliği, inanç ve ritüellerinin bâtınî (gizli) karakterde olmasıdır. Bu gizliliğin dışarıdan gelecek zulümlerden kaçınmak amacıyla geliştirildiği düşünülmektedir. Nusayriler, dış dünyaya karşı Müslüman olduklarını iddia ederken, kendi toplulukları içinde gizli bir din yaşamaktadırlar. İnançlarının merkezinde İmam Ali’nin ilahi niteliği (hulûl) yer alır. Gökte veya yerde, insanın içinde yahut dışında, olmuş ya da olacak her şeyin İmam Ali’nin marifetinden, bilgeliğinden ve sonsuz ihsanından sudur ettiğine inanılır.
Nusayriler, Ayn, Mim, Sin (A.M.S) akidesine göre bir teslise inanırlar: Ayn Ali’yi, Mim Muhammed’i ve Sin de Selman el-Fârisî’yi temsil eder. Bu teslis, Fenike Paganizmi’ndeki Güneş, Ay ve Yıldız tapıncına veya Hristiyanlıktaki Baba, Oğul ve Kutsal Ruh üçlemesine benzerlikler göstermektedir. Mezhebin, Hz. Ali’nin torunlarına veya Şîa’nın imamlarına nispet edilmesi dolayısıyla Şîa ile ilişkili olduğu düşünülse de, tarihsel teoloji açısından Şiilikle bağ kurması oldukça güçtür. Erken dönem Şii kaynakları, Nusayrileri aşırı görüşleri nedeniyle eleştirmiş ve dışlamıştır.
Tenasüh (reenkarnasyon) inancı da Nusayriliğin belirleyici özelliklerindendir. Ruhun ölümden sonra başka bir bedene girerek yeniden dünyaya geldiğine inanılır. Bu süreç, ruh kemale erene kadar devam eder ve kişinin önceki yaşamındaki inanç ve amellerine göre yeni bedenin şekillendiği düşünülür. İyi bir Nusayri mümini yedi değişim geçirerek yıldızlar arasında yerini alabilirken, kötülüğü seçenler köpek, deve gibi hayvanlar veya haşerelerin bedenine girebilirler.
Şeyhler gibi ulu zatların ise yeniden hayata gelmek yerine doğrudan yıldıza dönüşeceklerine inanılır. Nusayrilerin inanç sistemi, belirli bir etnik kökenin veya kültürün ürünü olmaktan ziyade, zaman içinde birçok farklı kültürel ve dini etkileşimin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda, Nusayrilik, Anadolu Aleviliği gibi eski Türklerin Şamanist geleneklerinin İslami bir çerçeveye oturtulmasıyla oluşmuş bir senkretizm değildir. Ancak, Nusayrilerin tarih boyunca diğer kültürel gruplarla, özellikle de Türklerle, etkileşim içinde oldukları da göz ardı edilemez.
Nusayriliğin en temel ve işlevsel araçlarından biri “sır”dır. Bu, batıni bilgiyi içerir ve Nusayri olmayanların kavrayamayacağı kadar derindir. Sır tutmak, aynı zamanda can güvenliğini korumak, egemen “öteki”nden (çoğunlukla Sünniler) ayrışmanın simgesi ve dinsel kimliğin temel öğesidir. Sırrı tamamlayan unsur ise “takiyye”dir. Takiyye, Nusayrilerin zorlu çevrelerde varlıklarını sürdürmelerini sağlamış taktiksel bir inançtır. Takiyye sayesinde kendilerini bazen Sünni, bazen Şii veya siyasi alanda Marksist devrimci, Pan-Arap milliyetçi gibi farklı kimliklerde tanıtabilmişlerdir. Kamusal alandaki bu kimlik sunumu, Goffman’ın “sahnede ön bölgede oynanan roller”ine benzetilmekte, oysa sahne arkasındaki gündelik yaşam kendi kimliksel gerçekliklerine göre akmaktadır. Örneğin, Nusayrilerin Anadolu Aleviliğinin aksine politik tanınma, dinsel kurumsallaşma (ibadet yerleri, şeyh maaşları) gibi talepleri pek dile getirmemeleri takiye anlayışının bir sonucu olarak yorumlanmaktadır.
İbadetler konusunda Nusayrilerin kendine özgü yaklaşımları vardır. Namazda özel bir mekâna, camiye veya kıbleye ihtiyaç duyulmaz. Oruç, sessizlik orucu olup sırları başkalarından gizlemek anlamına gelirken; zekât, dini bilgiyi aktarmak ve şeyhlere verilen para şeklinde tezahür eder. Hac ibadetinin de bilinen şekliyle bir ilgisi yoktur. Nusayri inancında kadınlar ibadetlerden dışlanmış olup, kutsal sırlara vakıf olmalarına asla izin verilmez.
Dini bilgiler kadınlara anneleri veya yaşlı kadınlar tarafından sınırlı düzeyde (birkaç dua gibi) öğretilir. Nusayri teolojisinde kadın “yarım” olarak kabul edilir ve batın alana aktif olarak katılamaz, daha çok “iyi bir eş ve iyi bir anne” olması beklenir. Erkek çocuklar ergenlik çağına girdiklerinde “din amcası” eşliğinde gizli bir kabul töreniyle cemaate alınırlar. Bu törenlerde şarap içilmesi, Ali’nin bir sembolü olarak görülür ve Hristiyan kökenine işaret edebilir.
Nusayrilerin inanışında ziyaretlerin (türbe) çok özel ve anlamlı bir yeri vardır. Hemen her yerde türbelere rastlamak mümkündür. Bu yapılar genellikle beyaza boyalı ve kubbelidir. Ziyaretler, ulu kişilerin ve yatırların adına yaptırılan yerlerdir. Ziyaret etmek insanları manevi yönden rahatlattığı gibi, sosyal yönden de gelenekleri gereği toplanma yeri olarak kabul edilebilir. Ancak her kabir ziyaret değildir; bir yerin ziyaret olabilmesi için geçmişte keramet sahibi bir kişinin ve ulu bir yatırın kabri veya mekânı olması gerekmektedir.
Osmanlı Toplumunda Nusayrilerin Sosyo-Ekonomik ve Hukuki Durumu
XVIII. yüzyıl Antakya kazası örneğinde yapılan incelemeler, Nusayri ailelerinin sosyal ve ekonomik yapısına dair önemli bilgiler sunmaktadır. Nusayrilerin çoğunluğu kırsal kesimde hayvancılık ve ziraatla uğraşan “fellah” (çiftçi) kesimini oluşturmaktaydı. Özellikle Antakya ve çevresinde, büyük toprak sahiplerinin arazilerinde ırgat veya kiracı (icarcı) olarak çalıştıkları bilinmektedir. Bu durum, onların sosyal ve ekonomik hiyerarşide alt sıralarda yer almasına neden olmuştur. Gelir düzeyleri genellikle düşük olup, geçimlerini günlük tüketim ve kullanım maddeleriyle sağlamaktaydılar. Hatay’da Türk Sünniler nüfus olarak en kalabalık etnik grup olsa da, Nusayriler bu bölgede ikinci en büyük etnik grubu oluştururlar.
Kadınların ekonomik konumu, genel Osmanlı toplumunda erkekler kadar etkin olmasa da, Antakya’da kadınların çeşitli yollarla maddi kaynaklara sahip oldukları görülmüştür. Miras yoluyla edindikleri varlıklar ve evlilik sırasında aldıkları mehir (mehr), önemli gelir kaynaklarıydı. Hatta şehirde ticaretle uğraşan hatırı sayılır kadın tüccarların varlığı da tespit edilmiştir. Nusayri kadınlarının toplumsal yaşantıda, özellikle dans etme ve peçesiz gezme gibi konularda, Türk akranlarından daha serbest oldukları da belirtilmektedir.
Osmanlı hukuk sisteminde Nusayrilerin karşılaştığı önemli zorluklardan biri, Şer’i Mahkemeler ve Nizamiye Mahkemelerinde şahitliklerinin kabul edilmemesiydi. Bu durum, onların haklarını yasal yollarla arayabilmelerini engellemiş ve bahçe sahiplerinin tahakkümüne boyun eğmelerine yol açmıştır. Zengin toprak sahipleri, Nusayrileri adeta köle gibi kullanmış, düşük ücretlerle çalıştırarak “kut parası” (yaşamak için gereken yiyecek parası) borçlandırmışlardır. Bu baskılar, Nusayrileri bazen hırsızlığa mecbur bırakmış ve daha da ağır tehditlerle karşılaşmalarına neden olmuştur.
Antakya ve İskenderun’daki yerleşim yerlerinde evler genellikle tek veya iki katlı “tahtânî” veya “fevkanî” olarak adlandırılmıştır. Ortak kullanım alanları olan “kaysarlık” (dışarıdan gelen tüccarların, fakir yabancıların, Arap ve Bedevilerin kaldığı yer) ve “havşlar” (yarı kır hayatı yaşayan fakir halkın oturduğu küçük evlerin yer aldığı geniş alanlar) da bulunmaktaydı. Bu yapıların çoğu şehrin ileri gelenlerine aitti. Ev sahibi olmak, Antakya’da önemli bir yatırım aracı ve sosyal statü göstergesiydi. Terekelerdeki eşya listeleri, Antakya halkının çoğunluğunun orta gelir düzeyine sahip olduğunu, ancak az sayıda fakir ve zenginlerin de bulunduğunu göstermektedir.
Osmanlı Devleti ile İlişkiler ve Sünnileşme Süreci
Nusayrilerin Osmanlı Devleti ile olan ilişkileri, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren belgelerde daha sık yer almaya başlamıştır. Bu dönemde emperyalist devletlerin misyonerlik faaliyetleri ve Nusayrilerin yaşadığı coğrafyanın stratejik önemi, onları devletin dikkatine taşımıştır. Nusayrilerin devlete sundukları en dikkat çekici taleplerden biri, Ehl-i Sünnet mezhebine dahil olma istekleriydi. Bu talepler, onların daha önce şahitliklerinin kabul edilmemesi gibi hukuksal eşitsizliklerden kurtulma ve diğer Müslümanlarla eşit haklara sahip olma arzusundan kaynaklanıyordu.
Devlet, bu istekleri memnuniyetle karşılamış ve Nusayrilerin camilere ve Sünni mekteplerine kabul edilmesini sağlamak için talimatlar vermiştir. Hatta Antakya Müftüsü gibi yerel ulemanın itirazlarına rağmen, II. Abdülhamid döneminde Nusayri köylerinde okullar ve camiler inşa edilmesi emredilmiştir. Bu okullarda Nusayri çocuklarına doğru dinî bilgilerin verilmesi hedeflenmiştir. Devlet, “Nusayri Camii” veya “Nusayri Mektebi” gibi ayrı yapılar yerine, Nusayrilerin mevcut İslam cami ve mekteplerine karışık bir şekilde devam etmelerini sağlamayı amaçlamıştır.
Ancak bu süreç, yerel halktan ve bazı menfaatçi kişilerden şiddetli muhalefetle karşılaşmıştır. Özellikle Antakyalı toprak sahipleri, Nusayrilerin Sünnileşmesinin, onların mahkemelerde şahitliklerinin kabul edilmesine yol açmasından ve böylece topraklarına el konulmasından endişe etmişlerdir. Nusayri şeyhleri de kendi nüfuzlarını kaybetme korkusuyla bu duruma karşı çıkmışlardır. Bu tür muhalefetler şiddet olaylarına bile yol açmış, camilere girmek isteyen Nusayriler yaralanmıştır.
Antakya’da Nusayriler genellikle “Fellah” (çiftçi, rençber) olarak adlandırılırdı. Şehrin etrafındaki bereketli bahçelerde bahçıvanlık ve tarım işçiliği yaparak geçimlerini sağlarlardı. Çoğunlukla zengin Müslüman ve Hıristiyan toprak sahiplerinin yanında ırgat veya kiracı olarak çalıştıkları için ağır ekonomik koşullar altındaydılar ve kazançlarının büyük bir kısmı toprak sahiplerine giderdi. Bu durum, toprak sahiplerinin Nusayrileri “köle (abd-i memlûk)” gibi görmelerine ve onların ekonomik bağımlılıklarını sürdürmek için sosyal entegrasyonlarına (örneğin camilere girişlerine) karşı çıkmalarına yol açmıştır. Bu sosyo-ekonomik kırılganlık, Nusayrileri genel Osmanlı tebaasının çoğunluğundan daha bağımlı ve dezavantajlı bir konuma yerleştiriyordu.
Osmanlı Devleti, Nusayrilerin Müslümanlardan ayrı bir kimlik olarak görülmesinin siyaseten uygun olmadığını vurgulamıştır. Nusayrilerin camilere kabul edilmemesi veya ayrı dini ve eğitim kurumlarına yönlendirilmesi, onların Protestan mezhebini kabul ederek yabancı himayesine girmeleri riskini taşıyordu. Bu durum, Osmanlı Devleti için hem Müslüman nüfus kaybı hem de Halep vilayetinde Cebel-i Lübnan benzeri bir sorun yaratma potansiyeli taşıdığı için önemli bir endişe kaynağıydı. Devlet, bu tür tehlikeleri önlemek amacıyla, Nusayri şeyhlerini geçici olarak Nusayri nüfusunun olmadığı yerlere sürgün etme gibi tedbirlere başvurmuştur.
Çağdaş Dönemde Kimlik Sunumları ve Kültürel Dönüşümler
Günümüzde Nusayrilerin kimlik sunumları çeşitlilik göstermektedir. Laik Cumhuriyetçi uyumlu kimlik, Eti Türkleri, İçteki ötekiden Caferi Nusayriliğe, Geleneğe direnen Nusayrilik, Türk Aleviliği İlişkisi/İlişkisizliği ve Kayıp Hristiyanlar gibi tipleştirmeler mümkündür. Bazı Nusayriler, Anadolu Aleviliğinin inanç ve etnik kökenini kendi gruplarına dayandırma iddiasında bulunarak “Alavîsentrik” bir yaklaşım sergilemektedir. Ancak bu iddialar, dil farklılıklarını Anadolu’ya göç edenlerin dillerini unutmasıyla açıklasa da, zayıf ve ideolojik görünmektedir.
Buna rağmen, özellikle günümüzde, bazı çağdaş Nusayri şeyhleri kendilerini Şiiliğe nispet etmekte ve İran’ın stratejik yakınlaşma politikaları bağlamında bazı Nusayrilerin Caferilik çatısı altında konumlandığı görülmektedir. Bu durum, kendilerine yönelik teolojik sapıklık iddialarından kurtulma ve toplumsal değişim içinde daha güçlü bir yapıya eklemlenme süreci olarak görülebilir. Ehl-i Beyt Kültür ve Dayanışma Derneği (EHDAV) ve Akdeniz Sosyal Dayanışma, Eğitim, Sağlık ve Kültür Vakfı (ASDA) gibi kurumsal yapılar bu Caferi kimliği önceleyen eğilimi yansıtmaktadır.
Dil kullanımı açısından, yaşlı kuşak arasında Arapçayı okuma ve yazma dili olarak kullananların sayısı daha fazla olsa da, günümüzde Arapça Türkçe ile birlikte konuşma dili olarak kullanılmaktadır. Ancak son yıllarda gençler arasında Arapça konuşma bilenlerin sayısı giderek azalmaktadır. Bugün bölgede konuşulan Arapça, bozuk bir diyalekt olup, içerisinde Türkçe sözcükler de kullanılmaktadır. Türkçe genellikle Hatay’ın Türkiye’ye katılmasından (1939) sonra doğmuş olan daha genç nesil tarafından konuşulur. Halk içinde Türkçeyi birinci dil konumuna yükseltme yönünde bir eğilim gözlenmektedir.
Kentleşme, modernleşme, eğitim seviyesinin yükselmesi ve teknolojik gelişmeler, Arap Alevilerinin dini ve kültürel pratiklerinde, özellikle cenaze ritüellerinde belirgin dönüşümlere yol açmıştır. Ölüm etrafında şekillenen ritüeller, geleneksel olarak topluluğun bir araya gelmesini, dayanışmayı artırmasını ve toplumsal bağları güçlendirmesini sağlayan, kimliklerini pekiştiren işlevlere sahipken, bu ritüellerin toplumsal bütünlüğü sürdürmeye yaptığı katkı günümüzde azalmaktadır. Cenaze ritüellerindeki somut dönüşümler şu şekilde özetlenebilir:
- Kefen: Eskiden evde dikilen kefenler, artık hazır alınmaktadır. Bu durum, modern dönemde ölüm fikrinden uzaklaşmanın bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır.
- Ölüm Duyurusu: Eskiden “ğızzem” adı verilen kişiler bisikletlerle duyuru yaparken, şimdi bu görev akıllı telefonlar ve sosyal medya tarafından devralınmıştır; ğızzemlerin rolü sembolikleşmiştir.
- Ölünün Yıkanması: Geçmişte evde, tahta divan üzerinde, kazanlarla ısıtılan suyla yıkanan ölüler, günümüzde mezarlıklardaki gasilhanelerde yıkanmaktadır. Geleneksel davranış kalıplarına yeni kuşaklar daha az uymaktadır.
- Kadınların Mezarlık Ziyareti: Geleneksel olarak kadınlar gömme işlemine katılmazken, son dönemlerde kadınların cenazelerin arkasından mezarlığa kadar gittikleri ve gömülme sırasında orada bulundukları görülmektedir. Bu değişimin arkasında genç kuşakların geleneklere daha az önem vermesi yatmaktadır.
- Hımlen (Ölüm Yemeği): Eskiden, özellikle uzak mesafeden gelen ve cenazenin taşınmasına yardım eden kişilere teşekkür mahiyetinde yapılan büyük bir yemek organizasyonu iken, günümüzde neredeyse tamamen kalkmış, yeni neslin ismini dahi duymadığı bir gelenek haline gelmiştir. Bunun nedeni, cenazelerin artık araçlarla taşınmasıdır.
- Ağıtlar ve Şarkılar: Geçmişte cenazelerde aşırı tepki gösterme, yüksek sesle ağıt yakma ve şarkı söyleme geleneği güçlü iken, günümüzde bu azalış göstermiştir. Bu değişim, eğitim, bilinçlenme ve modern tıbbın etkisiyle dramatik ölümlerin azalması gibi sosyo-ekonomik nedenlerle açıklanmaktadır.
- 7. Gün Ritüeli: Geleneksel olarak cenazenin 7. gününde yapılan ritüel, günümüzde pratik nedenlerle daha erken günlere (5. veya 3. gün) çekilmeye başlanmıştır. Bu karar genellikle hocalara danışılarak alınır, bu da hocaların rolünü ve sistemdeki esnekliği göstermektedir.
- Cenaze ve Düğünlerin Çakışması: Eskiden aynı sokakta bir cenaze olması durumunda düğün, nişan gibi kutlamalar ertelenirken, günümüzde bu konuda esneme görülmektedir. Düğün salonlarının yaygınlaşması, düğün maliyetlerinin artması ve kent yaşamının esnek olmayan yapısı bu değişimin sebepleri arasındadır.
- Erkeklerin Sakal Bırakması: Yas sürecinde sakal bırakma geleneği, çalışma hayatının yapısı nedeniyle azalmıştır.
- Yatılı Misafirler: Eskiden cenaze evinde 7 gün boyunca manevi destek için yatılı misafirler kalırken, günümüzde cenaze sahiplerinin ek yorgunluk istememesi ve arabalar sayesinde ulaşımın kolaylaşması gibi nedenlerle bu gelenek azalmıştır.
- Kadınların Kıyafet ve Görünümü: Cenazelerde makyajsız, renksiz kıyafetlerle, başı kapalı gelme geleneğinde esnemeler olmuştur. Dul kadınların yas süresince taktığı “yağlık” (tülbent) geleneğinin süresi kısalmıştır. Bu değişim, yaşlı nesil tarafından eleştirilse de, yeni nesil bunu toplumsal baskıdan ziyade kişisel bilinçlenme ve acının içte yaşanmasıyla açıklamaktadır. Eğitim, internet, sosyal medya gibi dış etkiler bu bilinçlenmeyi artırmıştır.
Bu dönüşümler, inancın gündelik hayata yansıyan noktalarıyla maddi imkanlardaki değişimlerin birleşimiyle gerçekleşmektedir. Şıhların/hocaların rolü hala önemli olsa da, topluluk üyeleri kendi isteklerine uygun fetva veren hocalara yönelme eğilimindedir. Nusayri/Arap Alevi toplumu, hem kendi iç dinamikleri hem de dış etkenlerle sürekli bir değişim ve kimlik yeniden tanımlama süreci yaşamaktadır.
Sonuç
Türkiye’nin Akdeniz kıyılarında, özellikle Hatay, Mersin ve Adana bölgelerinde varlığını sürdüren Arap Alevileri (Nusayriler/Fellah), Suriye kökenli, batıni inançlara sahip, kendilerine özgü kimlik ve kültürel pratikleriyle öne çıkan bir topluluktur. Tarihsel olarak “Fellah” ve “Arap Uşağı” gibi isimlerle anılmış olsalar da, günümüzde ağırlıklı olarak “Arap Alevi” veya “Alevi” kimliğini benimsemektedirler. İnanç sistemlerinin merkezinde “sır” ve “takiyye” gibi gizliliğe dayalı kavramlar yer alır; bu kavramlar topluluğun varlığını sürdürmesinde ve dış dünyaya karşı farklı kimlik sunumlarında etkili olmuştur. Şiilik ve Anadolu Aleviliği ile bazı sembolik benzerlikler olsa da, tarihsel ve teolojik farklılıklar mevcuttur ve günümüzdeki yakınlaşmaların stratejik ve konjonktürel nedenleri bulunmaktadır.
Osmanlı Devleti dönemindeki konumları, genellikle çiftçi ve işçi olarak ekonomik rolleriyle şekillenmiş, Şer’i mahkemelerde şahitliklerinin kabul edilmemesi gibi yasal eşitsizliklerle karşılaşmışlardır. Bu durum, Nusayrilerin özellikle II. Abdülhamid döneminde eşit haklar elde etmek amacıyla Ehl-i Sünnet mezhebine geçme yönündeki taleplerine yol açmıştır. Devlet, bu talepleri memnuniyetle karşılayarak Nusayri çocukları için okullar ve camiler inşa etme, onları mevcut Sünni ibadet ve eğitim kurumlarına dahil etme politikası gütmüştür. Bu politikaların arkasında hem Nusayrileri toplumla bütünleştirme hem de Batılı misyonerlerin etkisini kırma amacı yatıyordu. Ancak, yerel toprak sahiplerinin ve bazı Nusayri şeyhlerinin menfaat çatışmaları nedeniyle bu süreçte önemli dirençlerle karşılaşılmıştır.
Adana köyleri örneğinde görüldüğü gibi, bu topluluk, Türkiye’de yaşanan genel sosyo-ekonomik değişimlerden, özellikle kırsal alanlardan kentlere doğru yaşanan göçten derinlemesine etkilenmiştir. Tarımsal yapı değişmekte, genç nesil tarımı terk etme eğilimindedir. Bu değişimler, topluluğun geleneksel dini ve kültürel ritüellerinde, bilhassa cenaze adetlerinde belirgin dönüşümlere yol açmıştır. Kefen hazırlığından cenaze duyurusuna, ölü yıkama pratiklerinden kadınların katılımına, hımlen yemeğinden ağıt ve şarkılara, 7. gün ritüelinin zamanlamasından cenaze-düğün çakışmalarına kadar birçok alanda geleneksel uygulamalar ya azalmış ya da dönüşmüştür.
Bu dönüşümlerin ardında sadece maddi imkanlardaki artışlar değil, aynı zamanda eğitim seviyesinin yükselmesi, teknolojik gelişmeler, farklı yaşam tarzlarına maruz kalma ve daha büyük, heterojen toplumsal yapılar içinde yer alma gibi faktörler yatmaktadır. Bireylerin kendilerine ve topluluklarına verdikleri değerin, geleneksel homojen yapıdan, modern, heterojen ve işlevselliğe dayalı yapıya kayması, eski ritüellerin ve geleneklerin işlevselliğini yitirmesine neden olmuştur. Geleneksel cenaze ritüellerinin toplumsal bütünlüğü sağlama ve kimliği pekiştirme işlevi azalmıştır. Nusayri/Arap Alevi toplumu, hem kendi iç dinamikleri hem de dış etkenlerle sürekli bir değişim ve kimlik yeniden tanımlama süreci yaşamaktadır. Bu süreç, topluluğun gelecekteki dini, sosyal ve kültürel yapısını şekillendirmeye devam edecektir. Akademik çalışmalar, Nusayriliğin gizemini aydınlatarak, bu grubun tarihteki ve günümüzdeki yerini daha iyi kavramamıza olanak sağlamaktadır.
Kaynakça
Alpargu, M. (2021). Kavalalı Mehmet Ali Paşa İşgalinde Adana Eyaleti (1832-1840). ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ.
Güngör, Ö. (2015). Nusairis/Arab Alawites Between Change and Taqiyya. İnsan & Toplum Dergisi (The Journal of Human & Society), 5(9), 75–102. https://doi.org/10.12658/human.society.5.9.M0117
Türk, H. (2023). Nusayrilerin Etnik Kökeni. ALEVİLİK–BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ, 28, 3–17. https://doi.org/10.24082/2023.abked.410
Yenmiş, N. (2013). ARAP ALEVİLİĞİNDE KUTSAL GÜNLER VE BAYRAMLAR. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 54, 299–314.
About the Author
