BASEL II Kriterleri
Giriş: Uluslararası Bankacılık Standartlarının Belirleyicisi Basel Kriterleri
Günümüz küresel ekonomisinde, finansal istikrarın sağlanması ve bankacılık sektörünün olası krizlere karşı dayanıklılığının artırılması büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, ülkelerin merkez bankalarının bir araya gelerek oluşturduğu uluslararası bir kuruluş olan Bank for International Settlements (BIS), bankaların dünya çapında ortak standartlarda çalışmasını temin etmek amacıyla önemli bir rol üstlenmektedir. BIS bünyesinde 1974 yılında kurulan Basel Komitesi, bu hedefe ulaşmak için çeşitli düzenlemeler ve standartlar geliştirmektedir. İşte bu standartlar, genel olarak Basel Kriterleri olarak adlandırılmaktadır.
Basel Kriterleri, zaman içinde finansal piyasalardaki gelişmelere ve yaşanan krizlere paralel olarak evrim geçirmiştir. İlk olarak 1988 yılında yayımlanan Basel-I Standartları, bankaların uyması gereken temel çalışma prensiplerini belirlemiş ve özellikle banka sermayelerinin riskli aktiflere oranının en az %8 olması gerektiğini ifade eden bir sermaye yeterlilik rasyosu getirmiştir. Bu ilk adım, bankaların krizlere karşı daha dirençli hale gelmesi için önemli bir başlangıç olmuştur.
Basel Uzlaşısı’nın Evrimi: Basel I’den Basel III’e
Basel Komitesi tarafından 1988’de yayınlanan “Basel-1 Standartları” ile bankaların uymaları gereken çalışma kriterleri belirlenmiş ve bankaların krizlere karşı dayanıklılığını artırmak üzere, banka sermayelerinin, riskli aktiflere oranının yüzde 8’den az olamayacağını ifade eden sermaye yeterlilik radyosu getirilmiştir. 1996’da piyasa riski eklemeleri olmuştur, 1998 de ise piyasa riski hesaplaması yürürlüğe girmiştir. Haziran 1999 da ilk istişare metni, 2001’de ikinci, 2003’de üçüncü istişare metni yayımlanmıştır. Başta G-10 ülkeleri olmak üzere, ülkemiz de dahil, birçok ülkenin denetim otoritesince kabul görmüştür.
Finansal piyasaların karmaşıklaşması ve işlemlerin artmasıyla birlikte, Basel-I kriterlerinin yetersiz kaldığı görülmüş ve daha kapsamlı standartlar için çalışmalar başlatılmıştır. Bu süreç, Basel-II Standartları‘nın 2004 yılında yayımlanmasıyla sonuçlanmış, Kasım 2005 de ise revize edilmiştir. Basel-II, risk odaklı sermaye yönetimini ve risk odaklı kredi fiyatlamasını beraberinde getirerek, bankaların risklerini daha iyi yönetmelerini amaçlamıştır. Bu yeni yaklaşımda, kredi kullanan firmanın ve kredi işleminin risk seviyesi dikkate alınarak fiyatlama yapılması öngörülmüştür.
Avrupa Birliği ülkelerinde standart yöntem Ocak 2007‘de, ileri yöntemler ise Ocak 2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Basel-2 ile, risk odaklı sermaye yönetimi, risk odaklı kredi fiyatlamasını beraberinde getirmiştir. Risk odaklı kredi fiyatlaması doğal olarak KOBİ’lerin kullanacakları kredilerin miktarını/fiyatını olumlu/olumsuz etkilemelidir. Kullandırılan kredinin türünden vadesine, teminatından firma derecelendirmesine kadar çeşitli kriterler, kredilerin fiyatına yansımalıdır. Kredi riski, ileri tekniklerle ölçülmeden belirlendiğinde, aynı firma hakkında bankalar arasında farklı değerlendirmeler yapılabilmekte, farklı kredi fiyatları ortaya çıkabilmektedir.
Basel-2 ile birlikte, riskin ölçümü iki ana unsura dayanmaktadır; kredi kullananın (firmanın) risk seviyesi ve kredi işleminin risk seviyesi’dir.
Kredi kullananın riski, firmanın finansal verileri (bilanço, gelir tablosu vb.) ile niteliksel faktörlerinin (yönetici ve ortakların geçmişi, yönetim ve organizasyon yapısı, ürün/hizmet gelişimi, ithalat-ihracat, pazar payı vb.) değerlendirilmesi sonucu tespit edilen “firma derecelendirme notu” ile ifade edilmektedir. Kredi işleminin riski ise, işlemin türü, teminat, vade, para birimi gibi unsurlar ile değerlendirilmektedir. Böylece kredi “çok riskli” veya “az riskli” olarak belirlenmekte ve buna göre fiyatlama yapılmaktadır.
Basel-2 kriterlerinin uygulamaya başlanması ile, firmanın ve kullanılacak kredinin risk seviyesi, doğrudan kredi maliyetini etkilemektedir. Kredi verilen firmanın derecelendirme notu düştükçe, banka hem daha çok risk alacak hem karşılık olarak daha çok sermaye tutacak ve dolayısıyla daha çok kaynağını getiriden mahrum bırakacaktır. Bu durumda firmalara kullandırılacak kredilerin maliyetleri artacaktır. Öte yandan, ülkemizde yoğunlukla kullanılan müşteri çek ve senetleri ile ortak ve grup şirketi kefaletleri Basel-2’de teminat kapsamına alınmamıştır.
2007-2008 küresel finansal krizi, bankacılık sektöründeki bazı yapısal zayıflıkları tekrar gözler önüne sermiştir. Bu krizin ardından, daha da güçlendirilmiş ve kapsamlı bir düzenleme çerçevesi olan Basel-III Standartları geliştirilmiştir. G20 tarafından başlatılan ve Banking Supervision (BCBS) tarafından kabul edilen Basel-III, sermaye ve likidite konusunda yeni küresel standartlar getirerek, bankaların şoklara karşı daha dayanıklı olmasını hedeflemektedir. Basel-III, Basel-II’ye ek olarak sermaye tanımını ve asgari sermaye rasyosunu değiştirmekte, sermaye tamponu kavramını getirmekte, karşı taraf kredi riski yaklaşımını revize etmekte ve likidite rasyoları (LCR ve NSFR) ile kaldıraç rasyosunu eklemektedir. Bankalar; Temmuz 2011 itibari ile münferiden, Aralık 2012 itibari ile konsolide olarak Basel-2 ile Sermaye Yeterlilik Rasyoları raporlamasına başlamışlardır. Bir yıllık paralel uygulama sürecinde, bankaların uygulamaya ilişkin görüşleri alınarak, Temmuz 2012’de resmi olarak yayınlanmıştır.
Basel Kriterlerinin Temel Unsurları
Basel Kriterleri, bankacılık sektörünün sağlamlığını ve finansal istikrarı desteklemek amacıyla çeşitli temel unsurları içermektedir:
- Sermaye Yeterliliği: Bankaların, riskli varlıklarına oranla yeterli düzeyde sermayeye sahip olmalarını şart koşar. Basel-I ile getirilen %8’lik asgari sermaye yeterlilik rasyosu, Basel-II ve Basel-III ile daha da detaylandırılmış ve farklı sermaye katmanları (Tier 1 ve Tier 2) tanımlanmıştır. Basel-III, özellikle Çekirdek Ana Sermaye (Common Equity Tier 1- CET1) oranına odaklanarak sermayenin kalitesini artırmayı amaçlamaktadır.
- Risk Ağırlıklı Varlıklar (Risk-Weighted Assets- RWA): Bankaların bilançosundaki varlıkların risk düzeylerine göre ağırlıklandırılması esasına dayanır. Basel-II ile birlikte kredi riski, piyasa riski ve operasyonel risk gibi farklı risk türleri için daha sofistike hesaplama yöntemleri getirilmiştir. Basel-III, bu risk ağırlıklandırmalarına daha detaylı düzenlemeler eklemiştir.
- Likidite Rasyoları: Basel-III ile getirilen Likidite Karşılama Oranı (Liquidity Coverage Ratio – LCR) ve Net İstikrarlı Fonlama Oranı (Net Stable Funding Ratio – NSFR) gibi rasyolar, bankaların kısa ve uzun vadeli likidite risklerini yönetmelerine yardımcı olmayı amaçlar. LCR, bankaların yüksek kaliteli likit varlıklarla kısa vadeli yükümlülüklerini karşılayabilme kapasitesini ölçerken, NSFR bankaların uzun vadeli fonlama yapısının istikrarlılığını değerlendirir.
- Kaldıraç Oranı (Leverage Ratio): Risk ağırlıklı varlıklara dayanmayan bu oran, bankaların toplam varlıklarının öz kaynaklarına oranını sınırlar ve aşırı borçlanmanın önüne geçmeyi hedefler.
Türkiye Bankacılık Sektöründe Basel Kriterlerinin Uygulanması
Türkiye, uluslararası bankacılık düzenlemelerine uyum konusunda önemli adımlar atmış bir ülkedir. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Türk bankacılık sektörünün uluslararası standartlara ve düzenlemelere uyumunu sağlamakla temel olarak görevlidir. Türkiye, 25 Mayıs 2009 itibarıyla Basel Komitesi üyeliğine kabul edilmiş olup, Komite standartlarına uyum sağlanacağı G-20 düzeyinde de taahhüt edilmiştir.
Türkiye’nin Basel standartlarına uyum çalışmaları 1989 yılında yayımlanan ve Basel-I‘i esas alan sermaye ölçüm yöntemi ile başlamıştır. Basel-II‘ye uyuma ilişkin çalışmalar 2005 yılından itibaren yoğunlaşmış ve çok sayıda düzenleme hazırlanmıştır. Bankalar, Temmuz 2011 itibarıyla münferiden, Aralık 2012 itibarıyla ise konsolide olarak Basel-2 ile Sermaye Yeterlilik Rasyoları raporlamasına başlamışlardır.
Basel-III‘e uyum sürecinde ise özkaynak, sermaye yeterliliği, likidite, kaldıraç ve sermaye tamponlarına ilişkin düzenlemeler 2013-2015 yılları arasında yürürlüğe girmiştir. BDDK, uzun yıllardır sermaye yeterliliği standart rasyosunun asgari %12 olarak korunmasını teşvik etmekte ve dönem kârlarının öz kaynaklara ilave edilmesini desteklemektedir. Bu politikalar sayesinde, Türk bankacılık sisteminde yüksek büyüme yaşanmasına rağmen kaliteli ve yüksek öz kaynak seviyesinin korunduğu görülmektedir. Hatta, Türkiye’nin güçlü sermaye tabanı ve yüksek sermaye yeterlilik oranları sayesinde 2008 küresel mali krizinden diğer birçok ülkeye göre daha az etkilendiği belirtilmektedir.
Basel Kriterlerinin Türkiye Bankacılık Sektörüne Etkileri
Geleneksel yaklaşım çok önemli sakıncalar taşmaktaydı:
- Kredilendirme uzman görüşleri ile yapıldığı için sonuçlar sübjektif olmakta, bir uzmanca “kötü” bulunan firma diğer bir uzmanca “iyi” bulunabilmekte idi,
- Kredilendirme, taşınan risklerin sayısallaştırılmasına dayanmadığı için riskler fiyatlanamamakta ve riskleri yönetebilen iyi firmalar bunun avantajlarından yararlanamamaktaydı,
- Farklı bankaların farklı değerlendirme kriterleri bankacılık sektöründe ortak bir fiyatlamanın oluşmasını engellemekteydi,
Geleneksel yaklaşımın dezavantajlarının zaman içinde ortaya çıkması ile bankalarda “geleneksel yaklaşımdan “risk odaklı” yaklaşıma doğru bir kayış başlamıştır.
Basel-II ile birlikte Türkiye’de risk odaklı sermaye yönetimi ve risk odaklı kredi fiyatlaması önem kazanmıştır. Bu durum, kullandırılan kredinin türünden vadesine, teminatından firma derecelendirmesine kadar çeşitli kriterlerin kredi fiyatlarına yansımasını beraberinde getirmiştir. Kredi kullanan firmaların risk seviyesi (firma derecelendirme notu) ve kredi işleminin risk seviyesi, kredi maliyetini doğrudan etkileyen unsurlar haline gelmiştir. Derecelendirme notu düşük olan firmaların kredi maliyetleri artarken, güçlü sermaye yapısına sahip KOBİ’lerin ise daha düşük maliyetle kredi kullanabilmeleri beklenmektedir.
Basel-II’nin uygulanmasıyla birlikte, bankalarda “iyi kredi” verme anlayışından, kredinin risk düzeyinin belirlenmesi ve buna göre fiyatlama yapılması anlayışına doğru bir geçiş yaşanmaya başlanmıştır. Artık “riskli” veya “az riskli” kredi kavramları ön plana çıkmış ve önemli olan kredinin riskinin doğru analiz edilerek uygun şekilde fiyatlandırılması olmuştur.
KOBİ’lerin finansman sorunlarının temelinde, öz sermaye yapılarının zayıflığı yatmaktadır. Bağımsız derecelendirme kuruluşları ile bankalar tarafından derecelendirmeye tabi tutulacak olan KOBİ’lerin, değerlendirilecek olan özelliklerinin başında, sahip oldukları işletme sermayesi gelmektedir. Güçlü sermaye yapısına sahip KOBİ’lere verilecek kredilerin maliyetleri daha düşük olacaktır.
Firmaların faaliyetlerinden doğan risklerini yönetecek finansal enstrümanların kullanılması, KOBİ’lerin Basel-2’nin öngördüğü teminat yapısına uyum sağlaması, bağımsız derecelendirme kuruluşlarından ve bankalardan derecelendirme notu almaya hazırlıklı olmaları ve iyi not alabilmek için sermayelerini güçlendirme yoluna gitmeleri, uluslararası kabul görmüş standartlarda ve güvenilir mali tabloların üretilmesi, kurumsal yönetim kültürünün en üst yöneticiden tüm çalışanlara kadar yerleştirilmesi, nitelikli insan kaynağına yatırım yapılması, karar almada her türlü riskin dikkate alınmasını sağlayan bir sistemin kurulması, Basel-2 ile öngörülen değişimlerin KOBİ’lere olan etkileri olarak özetlenebilir.
Basel-III ise Türk bankacılık sektöründe sermaye kalitesinin artırılması, likidite riskinin daha etkin yönetilmesi ve kaldıraç düzeyinin kontrol altında tutulması gibi alanlarda önemli iyileşmeler sağlamayı hedeflemektedir. BDDK’nın proaktif yaklaşımı ve uzun yıllardır uyguladığı sıkı denetim politikaları, Türk bankalarının Basel-III standartlarına uyum sürecini kolaylaştırmıştır.
Karşılaşılan Zorluklar ve Eleştiriler
Basel kriterlerinin uygulanması genel olarak finansal istikrarı artırmayı amaçlasa da bazı zorlukları ve eleştirileri de beraberinde getirebilir. Özellikle KOBİ’lerin finansman sorunları bağlamında, Basel-II’nin getirdiği risk odaklı yaklaşımın kredi maliyetlerini artırabileceği ve teminat yapısına uyum sağlama konusunda zorluklar yaşayabilecekleri öngörülmüştür. Türkiye’de KOBİ’lerin farklı merciler için farklı mali raporlar üretmesi, bilançolarının kredilendirmeye uygun olmaması ve kayıt dışı işlemlerin bulunması gibi durumlar, derecelendirme süreçlerinde zorluklara yol açabilmektedir.
Ayrıca, Basel düzenlemelerinin karmaşıklığı da zaman zaman eleştirilmektedir. Basel-III’ün Basel-II’ye göre daha uzun ve daha fazla çapraz referans içermesi, anlaşılmasını ve uygulanmasını zorlaştırabileceği belirtilmektedir. Ancak, düzenleyici kurumlar ve bankalar arasındaki sürekli diyalog ve iş birliği, bu karmaşıklığın etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir. Bazı eleştirmenler ise Basel rejiminin, düzenleyici kurumların yetki alanını genişletme ve düzenlemeye tabi olanların çıkarlarını gözetme tehlikelerini içerdiğini ileri sürmektedir.
Sonuç: Finansal İstikrar İçin Sürekli Uyum ve Gelişim
Basel Kriterleri, küresel bankacılık sektöründe ortak standartların oluşturulması ve finansal sistemin güçlendirilmesi açısından hayati bir öneme sahiptir. Türkiye, Basel düzenlemelerine uyum konusunda önemli mesafe kat etmiş ve bankacılık sektörünün uluslararası rekabet gücünü artırmıştır. BDDK’nın etkin denetimi ve bankaların uyum çabaları sayesinde, Türk bankacılık sektörü küresel finansal sisteme entegre bir şekilde faaliyetlerini sürdürmektedir.
Ancak, finansal piyasaların sürekli değiştiği ve yeni risklerin ortaya çıktığı bir ortamda, Basel standartlarına uyumun dinamik bir süreç olduğu unutulmamalıdır. Türkiye bankacılık sektörünün, uluslararası düzenlemelerdeki gelişmeleri yakından takip ederek ve gerekli uyum çalışmalarını sürekli olarak yaparak finansal istikrarını ve dayanıklılığını en üst düzeyde tutması büyük önem taşımaktadır. Bu sayede, Türkiye ekonomisi de daha sağlam temeller üzerinde büyüme ve gelişme imkânı bulacaktır.
About the Author
